वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रा॑विष्णू मदपती मदाना॒मा सोमं॑ यातं॒ द्रवि॑णो॒ दधा॑ना। सं वा॑मञ्जन्त्व॒क्तुभि॑र्मती॒नां सं स्तोमा॑सः श॒स्यमा॑नास उ॒क्थैः ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrāviṣṇū madapatī madānām ā somaṁ yātaṁ draviṇo dadhānā | saṁ vām añjantv aktubhir matīnāṁ saṁ stomāsaḥ śasyamānāsa ukthaiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रा॑विष्णू॒ इति॑। म॒द॒प॒ती॒ इति॑ मदऽपती। म॒दा॒ना॒म्। आ। सोम॑म्। या॒त॒म्। द्रवि॑णो॒ इति॑। दधा॑ना। सम्। वा॒म्। अ॒ञ्ज॒न्तु॒। अ॒क्तुऽभिः॑। म॒ती॒नाम्। सम्। स्तोमा॑सः। श॒स्यमा॑नासः। उ॒क्थैः ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:69» मन्त्र:3 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:13» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे कैसे हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्राविष्णू) वायु और बिजुली के समान सभासेनापतियो ! (मदानाम्) आनन्दों के बीच (मदपती) आनन्द के पालने और (द्रविणो) धन वा यश के (दधाना) धारण करनेवालो ! तुम दोनों (सोमम्) ऐश्वर्य्य को (आ, यातम्) प्राप्त होओ (वाम्) तुम दोनों को (मतीनाम्) मनुष्यों के बीच (अक्तुभिः) रात्रियों से और (उक्थैः) वेदस्थ स्तोत्रों से (शस्यमानासः) प्रशंसायुक्त किई जाती (स्तोमासः) स्तुतियाँ (सम, अञ्जन्तु) अच्छे प्रकार प्रकट करें, जिससे प्रीति के साथ तुम दोनों हम लोगों को (सम्) अच्छे प्रकार प्राप्त होओ ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो वायु और बिजुली के समान सब के आनन्द के बढ़ानेवाले, मनुष्यों से प्रशस्त किये जाते और विद्या वा धन को अच्छे प्रकार देते हुए प्रयत्न करते हैं, वे ही राजकर्म के योग्य होते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मदपती मदानाम् [इन्द्राविष्णू]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्राविष्णू) = इन्द्र और (विष्णु) = शक्ति व उदारता के भाव, (मदानां मदपती) = उल्लास के जनक सोमकणों के सर्वोत्तम रक्षक हैं। ये इन्द्र और विष्णु (सोमं आयातम्) = सोम को आभिमुख्येन प्राप्त हों, अर्थात् सोम का हमारे अन्दर रक्षण करें। (उ) = और (द्रविणा दधाना =) सब ऐश्वर्यों का हमारे अन्दर धारण करें। सुरक्षित सोम ही सब ऐश्वर्यों का साधन बनता है। [२] उपासक लोग (मतीनां अक्तुभिः) = बुद्धियों के प्रकाश के हेतु से (वाम्) = आप दोनों को (सं अञ्जन्तु) = सम्यक् प्राप्त हों [अञ्ज् गतौ] । इन्द्र और विष्णु की उपासना बुद्धियों को विकसित करती ही है। (उक्थैः) = स्तोत्रों के साथ (शस्यमानासः) = उच्चारण की जाती हुईं (स्तोमासः) = स्तुतियाँ सं [अञ्जन्तु] = आपको प्राप्त हों। अर्थात् आपका उपासक स्तुति की वृत्तिवाला बने।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– शक्ति व उदारता की उपासना [क] उल्लास को पैदा करती है, [ख] सोम का रक्षण करती है, [ग] ऐश्वर्यों को प्राप्त कराती है, [घ] हमें ज्ञान की रुचिवाला बनाती है, [ङ] स्तुति की ओर झुकाती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तौ कीदृशावित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्राविष्णू मदानां मदपती द्रविणो दधाना ! युवां सोममा यातं वां मतीनामक्तुभिरुक्थैश्शस्यमानासः स्तोमासो वां समञ्जन्तु येन प्रीत्या युवामस्मान् समायातम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्राविष्णू) वायुविद्युताविव सभासेनेशौ (मदपती) आनन्दस्य पालकौ (मदानाम्) आनन्दानाम् (आ) (सोमम्) ऐश्वर्यम् (यातम्) गच्छतम् (द्रविणो) धनं यशो वा (दधाना) धरन्तौ (सम्) (वाम्) युवाम् (अञ्जन्तु) प्रकटीकुर्वन्तु (अक्तुभिः) रात्रिभिः (मतीनाम्) मनुष्याणाम् (सम्) (स्तोमासः) स्तुतयः (शस्यमानासः) प्रशंसिताः (उक्थैः) वेदस्थैः स्तोत्रैः ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यौ वायुविद्युद्वत्सर्वेषामानन्दस्य वर्धकौ मनुष्यैः स्तूयमानौ विद्यां च प्रयच्छन्तौ प्रयतेते तावेव राजकर्माऽर्हतः ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Vishnu, ruler of power and sustainer of life, you are creators and protectors of the joy of life. Come and join the joyous celebrants over a drink of life’s soma of excellence and ecstasy, and bring the wealth and honour of human values for us. And may the songs of our leading intelligent people full of homage and service exalt you by day and by night with a chant of Vedic mantras.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How are they (king and artists) - is told.

अन्वय:

O President of the Council and Commander-in-Chief of the army! you who are like the air and electricity, and protectors of joy, upholding wealth or good reputation come to preserve wealth or prosperity. Let the admirable praises of wisemen particularly sung at night with Vedic Hymns manifest you, so that you come to us with love.

भावार्थभाषाः - Those persons only deserve to administer the State, who like the air and electricity, being increasers of the joy of all, when praised by men, give knowledge and wealth.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे वायू व विद्युतप्रमाणे सर्वांचा आनंद वाढविणारे, माणसांकडून स्तुती केले जाणारे असतात व विद्या आणि धन चांगल्या प्रकारे देण्याचा प्रयत्न करतात तेच राजकर्म करण्यायोग्य असतात. ॥ ३ ॥