वांछित मन्त्र चुनें

ऊ॒र्ध्वो वा॑म॒ग्निर॑ध्व॒रेष्व॑स्था॒त्प्र रा॒तिरे॑ति जू॒र्णिनी॑ घृ॒ताची॑। प्र होता॑ गू॒र्तम॑ना उरा॒णोऽयु॑क्त॒ यो नास॑त्या॒ हवी॑मन् ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ūrdhvo vām agnir adhvareṣv asthāt pra rātir eti jūrṇinī ghṛtācī | pra hotā gūrtamanā urāṇo yukta yo nāsatyā havīman ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऊ॒र्ध्वः। वा॒म्। अ॒ग्निः। अ॒ध्व॒रेषु॑। अ॒स्था॒त्। प्र। रा॒तिः। ए॒ति॒। जू॒र्णिनी॑। घृ॒ताची॑। प्र। होता॑। गू॒र्तऽम॑नाः। उ॒रा॒णः। अयु॑क्त। यः। नास॑त्या। हवी॑मन् ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:63» मन्त्र:4 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:3» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (नासत्या) सत्य व्यवहारयुक्त सभासेनाधीशो ! (वाम्) तुम दोनों का यदि (यः) जो (गूर्त्तमनाः) उद्यम करने को मन जिसका वह (उराणः) बहुत पदार्थ सिद्ध करनेवाला (होता) दानशीलजन (अध्वरेषु) अहिंसादि धर्मयुक्त व्यवहारों में (ऊर्ध्वः) ऊपर जानेवाला (अग्निः) अग्नि के समान (अस्थात्) स्थिर होता है और (घृताची) रात्रि के समान (जूर्णिनी) वेगवती (रातिः) दानक्रिया (प्र, एति) प्राप्त होती है वा (हवीमन्) होम कर्म में (प्र, अयुक्त) अच्छे प्रकार प्रयुक्त होता, उसका सदा सत्कार करो ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे सभासेनाधीशो ! जो मनुष्य राजव्यवहार में सत्य और उत्साह से प्रवृत्त होते हैं, उनका सत्कार आप लोग करें ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

होता, गूर्तमना:, उराणः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अग्निः) = प्रगतिशील मनुष्य (वाम्) = आपके द्वारा (अध्वरेषु) = यज्ञों में (ऊर्ध्वः अस्थात्) = ऊपर स्थित होता है, अर्थात् प्राणसाधना करता हुआ यह अधिकाधिक यज्ञशील बनता है। इस अग्नि को (रातिः) = दानशीलता (प्र एति) = प्रकर्षेण प्राप्त होती है। यह दानशीलता (जूर्णिनी) = [प्रगामिनी] प्रकृष्ट गमनवाली तथा (घृताची) = ज्ञानदीप्ति से युक्त होती है। दानशील पुरुष सदा उत्तम कर्मों की ओर झुकाववाला तथा ज्ञान की दीप्तिवाला बनता है। [२] (यः) = जो (हवीमन्) = उस प्रभु को पुकारने में, प्रभु की आराधना में (नासत्या) = अश्विनी देवों को (प्र अयुक्त) = प्रकर्षेण युक्त करता है, अर्थात् प्रभु के आराधन के साथ प्राणायाम को करता है, वह होता = सदा यज्ञशील होता है। (गूर्तमना:) = सदा उद्यत मनवाला, उत्साहयुक्त मनवाला होता है तथा (उराण:) = [उरु कुर्वाण:] हृदय को बड़ा विशाल बनाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना करनेवाला यज्ञशील होता है। यह दानशील बनता हुआ प्रकृष्ट गतिवाला ज्ञानदीप्त बनता है। सदा उत्साहयुक्त मनवाला व विशाल हृदयवाला होता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तौ किं कुर्य्यातामित्याह ॥

अन्वय:

हे नासत्या सभासेनेशौ ! वां यदि यो गूर्त्तमना उराणो होताऽध्वरेषूर्ध्वोऽग्निरिवाऽस्थाद् घृताचीव जूर्णिनी रातिः प्रैति हवीमन् प्रायुक्त तं सदा सत्कुर्याताम् ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ऊर्ध्वः) ऊर्ध्वगामी (वाम्) युवयोः (अग्निः) पावक इव (अध्वरेषु) अहिंसादिधर्म्यव्यवहारेषु (अस्थात्) तिष्ठति (प्र) (रातिः) दानम् (एति) प्राप्नोति (जूणिनी) वेगवती (घृताची) रात्रिः। घृताचीति रात्रिनाम। (निघं०१.७) (प्र) (होता) दाता (गूर्तमनाः) गूर्त्तमुद्युक्तं मनो यस्य सः (उराणः) बहु कुर्वाणः (अयुक्त) युङ्क्ते (यः) (नासत्या) अविद्यमानासत्यव्यवहारौ (हवीमन्) होमे ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे सभासेनेशौ ! ये मनुष्या राजव्यवहारे सत्योत्साहाभ्यां प्रवर्त्तन्ते तान् भवन्तौ सत्कुर्याताम् ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Brilliant leaders ever true, in honour of you both, up goes the fire in flames in the creative acts of love and non-violence. The abundant overflowing ladle of powerful ghrta moves forward with the oblation. And the zealous dedicated priest with faithful mind calls upon you to come and bless the yajna.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O absolutely truthful President of the Council of Ministers and Commander in the army! if the man whose mind is engaged in doing some good work, doing much, a liberal donor, stands up like the fire in the righteous on-violent dealings, to whom the impetus for donation comes like the might and, who performs haven (non-violent daily Yajna) engaged in doing good work. Always honor such a person.

भावार्थभाषाः - O President of the Council of State or Commander-in-Chief of the army! you should honor those men, who engage themselves in the political dealing or the administration of the State with truth and zeal.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे सभा सेनाधीशांनो ! जी माणसे राज्यव्यवहारात सत्याने व उत्साहाने प्रवृत्त होतात त्यांचा तुम्ही सत्कार करा. ॥ ४ ॥