वांछित मन्त्र चुनें

प्रो अ॑यासी॒दिन्दु॒रिन्द्र॑स्य निष्कृ॒तं सखा॒ सख्यु॒र्न प्र मि॑नाति सं॒गिर॑म् । मर्य॑ इव युव॒तिभि॒: सम॑र्षति॒ सोम॑: क॒लशे॑ श॒तया॑म्ना प॒था ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pro ayāsīd indur indrasya niṣkṛtaṁ sakhā sakhyur na pra mināti saṁgiram | marya iva yuvatibhiḥ sam arṣati somaḥ kalaśe śatayāmnā pathā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्रो इति॑ । अ॒या॒सी॒त् । इन्दुः॑ । इन्द्र॑स्य । निः॒ऽकृ॒तम् । सखा॑ । सख्युः॑ । न । प्र । मि॒ना॒ति॒ । स॒म्ऽगिर॑म् । मर्यः॑ऽइव । यु॒व॒तिऽभिः॑ । सम् । अ॒र्ष॒ति॒ । सोमः॑ । क॒लशे॑ । श॒तऽया॑म्ना । प॒था ॥ ९.८६.१६

ऋग्वेद » मण्डल:9» सूक्त:86» मन्त्र:16 | अष्टक:7» अध्याय:3» वर्ग:15» मन्त्र:1 | मण्डल:9» अनुवाक:5» मन्त्र:16


0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्दुः) सर्वप्रकाशक परमात्मा (इन्द्रस्य) कर्म्मयोगी के (निष्कृतम्) संस्कृत अन्तःकरण को (प्रो अयासीत्) भली-भाँति प्राप्त होता है और (सख्युः) सखा के (न) समान (सखा) मित्र होता है और (संगिरं) सम्पूर्ण शक्तियों को (प्रमिनाति) प्रमाणित कर देता है। (युवतिभिरिव) युवति स्त्रियों के द्वारा जैसे (मर्य्यः) मर्य्यादा स्थिर की जाती है, (कलशे) इस ब्रह्माण्डरूपी कलश में (शतयाम्ना पथा) सैकड़ों शक्तियोंवाले रास्ते से परमात्मा (समर्षति) भली-भाँति गति कर रहा है ॥१६॥
भावार्थभाषाः - जिस प्रकार स्त्रियें अपने सदाचार से मर्यादा को बान्धती हैं, वा यों कहो कि मर्यादापुरुषोत्तम पुरुषों को उत्पन्न करके मर्य्यादा बान्धती हैं, इसी प्रकार परमात्मा वेदमर्य्यादारूप वैदिक पथ से महापुरुषों को उत्पन्न करके मर्य्यादा बान्धते हैं ॥१६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु के आदेश का न तोड़ना

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्दुः) = सोम (इन्द्रस्य) = जितेन्द्रिय पुरुष के (निष्कृतम्) = संस्कृत- पवित्र हृदय की ओर निश्चय से (प्र अयासीत्) = प्रकर्षेण गतिवाला होता है । हृदय के पवित्र होने पर सोम की शरीर में ऊर्ध्वगति होती ही है । (सखा) = मित्रभूत यह सोम (सख्युः) = उस सबके सखा प्रभु के (संगिरम्) = वेदोपदिष्ट आदेशों को प्रभु की आज्ञाओं को (न प्रमिनाति) = तोड़ता नहीं । सोमरक्षक पुरुष प्रभु की आज्ञाओं में चलता है। सर्वमार्गभ्रम का मूल सोम का विनाश ही है। (इव) = जैसे (मर्य:) = एक मनुष्य (युवतिभिः) = युवतियों से (समर्षति) = मेलवाला होता है, उसी प्रकार (सोमः) = सोम (कलशे) = इस १६ कलाओं के आधारभूत शरीर में (शतयाम्ना) = सौ वर्ष तक गतिवाले (पथा) = मार्ग से (समर्षति) = गतिवाला होता है । 'मर्य इव युवतिभिः ' इस उपमा का (स्वारस्य) = इतना ही है कि गति में शक्ति व उत्साह होता है । सोमरक्षण से १०० वर्ष तक शक्ति व उत्साह में कमी नहीं आती।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - हृदय के पवित्र होने पर सोम का रक्षण होता है। सोमरक्षक पुरुष प्रभु के आदेशों का भंग नहीं करता और इसके दीर्घजीवन शक्ति व उत्साह बने रहते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्दुः) सर्वप्रकाशः परमात्मा (इन्द्रस्य) कर्मयोगिनः (निष्कृतं) संस्कृतमन्तःकरणं (प्रो, अयासीत्) सर्वप्रकारेण प्राप्नोति। अन्यच्च (सख्युः) मित्रस्य (न) इव (सखा) मित्रं भवति। अपरञ्च (सङ्गिरं) सर्वशक्तीः (प्र, मिनाति) प्रमाणयति (युवतिभिः, इव) प्रौढस्त्रीभिर्यथा (मर्य्यः) मर्य्यादा स्थिरा भवति। (कलशे) अस्मिन् ब्रह्माण्डकलशे (शतयाम्ना, पथा) शतशक्तिमता मार्गेण परमात्मा (सं, अर्षति) सर्वथा गच्छति ॥१६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indu, Soma, light of life and divine ecstasy, goes forward to the sacred heart of the devotee and, like a friend of friends, destroys contradictions, confirms complementarities and advances human growth. Thus, just as youthful mortals go with their lady love, join and protect them, and live a full life with vows kept within the bounds of discretion and the law, so does Soma in the sacred heart inspire the loved soul as a friend in covenant by a hundred paths of human possibilities of growth and advancement within the bounds of Dharma. The Lord does not break the promise ever.