वांछित मन्त्र चुनें

स पू॒र्व्यः प॑वते॒ यं दि॒वस्परि॑ श्ये॒नो म॑था॒यदि॑षि॒तस्ति॒रो रज॑: । स मध्व॒ आ यु॑वते॒ वेवि॑जान॒ इत्कृ॒शानो॒रस्तु॒र्मन॒साह॑ बि॒भ्युषा॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa pūrvyaḥ pavate yaṁ divas pari śyeno mathāyad iṣitas tiro rajaḥ | sa madhva ā yuvate vevijāna it kṛśānor astur manasāha bibhyuṣā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः । पू॒र्व्यः । प॒व॒ते॒ । यम् । दि॒वः । परि॑ । श्ये॒नः । म॒था॒यत् । इ॒षि॒तः । ति॒रः । रजः॑ । सः । मध्वः॑ । आ । यु॒व॒ते॒ । वेवि॑जानः । इत् । कृ॒शानोः । अस्तुः॑ । मन॑सा । अह॑ । बि॒भ्युषा॑ ॥ ९.७७.२

ऋग्वेद » मण्डल:9» सूक्त:77» मन्त्र:2 | अष्टक:7» अध्याय:3» वर्ग:2» मन्त्र:2 | मण्डल:9» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) पूर्वोक्त परमात्मा (पूर्व्यः) अनादि है और (पवते) सबको पवित्र करता है। जो (रजः) प्रकृति के रजोगुण को (तिरः) तिरस्कार करके (परिमथायत्) सबको मथन करता है, (सः) वह (मध्वः) मधुरूप है और (आयुवते) परमाणुरूप प्रकृति को आपस में मिलानेवाला है। (वेविजानः) गतिशील है। (कृशानोः) अपनी तेजरूप शक्ति से (अस्तुः) आक्षेप्ता पुरुषों को (मनसा) अपनी मननरूप शक्ति से (बिभ्युषा) भय को देनेवाला है ॥२॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा प्रकृति के रजोरूप परमाणुओं का संयोग करके इस सृष्टि को उत्पन्न करता है ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स मध्वः आयुवते

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (सः) = वह (पूर्व्यः) = पालन व पूरण करनेवालों में उत्तम सोम (पवते) = प्राप्त होता है। (यम्) = जिस सोम को (दिवः) = [दीच्यति इति कः ] ज्ञान के प्रकाशवाला, (श्येनः) = शंसनीय गतिवाला, (इषितः) = प्रभु की प्रेरणा को प्राप्त व्यक्ति (परि मथायत्) = शरीर में ही मन्थन द्वारा उत्पन्न करता है । वस्तुतः भोजन का आंतों में मन्थन होकर ही रस आदि धातुओं की उत्पत्ति होती है । यह सोम (तिरः रजः) = इस अपने उत्पत्ति लोक में ही तिरोहित होकर रहता है। शरीर में उत्पन्न होता है और शरीर में ही स्थित होता है। [२] (सः) = वह सोम (मध्वः आयुवते) = माधुर्य का हमारे जीवन से मेल करता है। उस समय यह सोमरक्षक पुरुष ! (कृशानो:) = दुर्बलों को भी प्राणित करनेवाले [कृशं आनयति] (अस्तुः) = वासनाओं को परे फेंकनेवाले प्रभु से (बिभ्युषा) = भयभीत होनेवाले (मनसा) = मन से (अह) = ही (वेविजान:) = गति व आचरणवाला होता है। सोमरक्षक पुरुष प्रभु से ही डरता है, किसी अन्य से नहीं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोम हमारे जीवन का पूरण करनेवाला है, यह उसमें माधुर्य का संचार करता है । सोमरक्षक पुरुष अभय होता हुआ केवल प्रभु से भयभीत होता है ।
0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) असौ परमेश्वरः (पूर्व्यः) अनादिरस्ति। तथा (पवते) पवित्रयति। यः (रजः) प्रकृते रजोगुणं (तिरः) तिरस्कृत्य (परिमथायत्) सर्वान् मथ्नाति (सः) अयं परमात्मा (मध्वः) मधुरूपोऽस्ति। तथा (आयुवते) परमाणुरूपप्रकृतिं मिथो मेलयति च। अथ च (वेविजानः) गतिशीलोऽस्ति (कृशानोः) स्वीयतेजोरूपशक्त्या (अस्तुः) आक्षेपकारि- जनेभ्यः (मनसा) आत्मीयमननरूपबलेन (बिभ्युषा) भयं ददाति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - That eternal joy, which the brilliant light of divinity moved in the heart core distils from heaven through the middle regions of human fluctuations of existence, vibrates omnipresent and purifies all who care. That same joy full of honey sweets, vibrating with power and bliss joins with the weaker humanity stricken with fear and anxiety and may, we pray, inspire the devotee with new strength and vigour.