उप॑ त्रि॒तस्य॑ पा॒ष्यो॒३॒॑रभ॑क्त॒ यद्गुहा॑ प॒दम् । य॒ज्ञस्य॑ स॒प्त धाम॑भि॒रध॑ प्रि॒यम् ॥
अंग्रेज़ी लिप्यंतरण
मन्त्र उच्चारण
upa tritasya pāṣyor abhakta yad guhā padam | yajñasya sapta dhāmabhir adha priyam ||
पद पाठ
उप॑ । त्रि॒तस्य॑ । पा॒ष्योः॑ । अभ॑क्त । यत् । गुहा॑ । प॒दम् । य॒ज्ञस्य॑ । स॒प्त । धाम॑ऽभिः । अध॑ । प्रि॒यम् ॥ ९.१०२.२
ऋग्वेद » मण्डल:9» सूक्त:102» मन्त्र:2
| अष्टक:7» अध्याय:5» वर्ग:4» मन्त्र:2
| मण्डल:9» अनुवाक:6» मन्त्र:2
0 बार पढ़ा गया
आर्यमुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (पाष्योः) प्रकृति और पुरुषरूपी जो दृढ़ अधिकरण हैं, उन के आधार पर (त्रितस्य) तीनों गुणों के (पदं) पद को (उपाभक्त) सेवन किया (यत्) जो पद (गुहा) प्रकृतिरूपी गुहा में (यज्ञस्य) परमात्मा के सम्बन्ध से (सप्तधामभिः) महत्तत्त्वादि सातों प्रकृतियों द्वारा (अध, प्रियं) अत्यन्त प्रियता को धारण करता है ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में महत्तत्त्वादि कार्य्य-कारणों द्वारा सृष्टि का निरूपण किया गया है ॥२॥
0 बार पढ़ा गया
हरिशरण सिद्धान्तालंकार
सप्त धामभिः अध प्रियम्
पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) = जब (त्रितस्य) =' काम-क्रोध-लोभ' को तैर जानेवाले त्रित के (पाष्योः) = पाषाणवत् दृढ़ मस्तिष्क व शरीर में और (गुहा) = हृदय रूप गुहा में (पदम्) = स्थान को (उप अभक्त) = समीप से सेवित करता है, अर्थात् शरीर में सुरक्षित हुआ हुआ सोम जब मस्तिष्क शरीर व हृदय में अपना कार्य करता है तो यह सोमधारक पुरुष (यज्ञस्य) = उस उपासनीय प्रभु के (सप्त धामभिः) = सातों 'भूः भुवः स्वः महः जनः तपः सत्यं' शब्दों से वर्णित 'स्वास्थ्य-ज्ञान- जितेन्द्रियता - हृदय की विशालता- शक्तिविकास - तप व सत्य' रूप तेजों को प्राप्त करता है और (अध) = अब (प्रियम्) = उस प्रिय प्रभु को प्राप्त करनेवाला बनता है । सोमरक्षण के लिये वासनाओं को जीतना आवश्यक है। यह सोम ही सुरक्षित होकर मस्तिष्क हृदय व शरीर को दीप्त निर्मल व सशक्त बनाता है। ऐसी स्थिति में प्रभु प्राप्ति के मार्ग पर चलता हुआ यह पुरुष सातों प्रयाणों को तैर करता हुआ प्रभु को पानेवाला बनता है । (यज्ञस्य सप्त धामभिः) = इन शब्दों में योग की सप्त भूमिकाओं का भी संकेत स्पष्ट है । इन सात भूमिकाओं को पार करके यह योगी अपने प्रिय प्रभु को पानेवाला बनता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - कामादि शत्रुओं से तैरने वाला, दृढ शरीर वाला योग सातों भूमियों को पार कर साधक प्रभु को प्राप्त कर सकता है।
0 बार पढ़ा गया
आर्यमुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (पाष्योः) प्रकृतिपुरुषरूपदृढाधिकरणमाश्रित्य (त्रितस्य) गुणत्रयस्य (पदम्) स्थानं (उपाभक्त) समसेवत (यत्) यत् पदं (गुहा) प्रकृतिरूपगुहायां (यज्ञस्य) परमात्मसम्बन्धेन (सप्तधामभिः) महत्तत्त्वादिभिः सप्तभिरपि प्रकृतिभिः (अध, प्रियम्) अतिप्रियतां धारयति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया
डॉ. तुलसी राम
पदार्थान्वयभाषाः - Close to the adamantine integration of Purusha and Prakrti in human form is the secret seat of heart and clairvoyant intelligence wherein the climactic presence of the master of three orders of Prakrti and super presence of divinity, and there it is shared by seven prakrtic, pranic and psychic orders of existence and adored by seven metres of Vedic hymns as the dearest supreme object of worship.
