वांछित मन्त्र चुनें

कुह॑ स्थ॒: कुह॑ जग्मथु॒: कुह॑ श्ये॒नेव॑ पेतथुः । अन्ति॒ षद्भू॑तु वा॒मव॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kuha sthaḥ kuha jagmathuḥ kuha śyeneva petathuḥ | anti ṣad bhūtu vām avaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

कुह॑ । स्थः॒ । कुह॑ । ज॒ग्म॒थुः॒ । कुह॑ । श्ये॒नाऽइ॑व । पे॒त॒थुः॒ । अन्ति॑ । सत् । भू॒तु॒ । वा॒म् । अवः॑ ॥ ८.७३.४

ऋग्वेद » मण्डल:8» सूक्त:73» मन्त्र:4 | अष्टक:6» अध्याय:5» वर्ग:18» मन्त्र:4 | मण्डल:8» अनुवाक:8» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

शिव शंकर शर्मा

इस सूक्त में राजकर्त्तव्य का उपदेश देते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्विना) हे शोभनाश्वयुक्त राजा और सचिव ! (ऋतायते) सत्याचारी और प्रकृतिनियमवेत्ता के लिये आप (उदीराथाम्) सदा जागृत हूजिये और (रथम्) रथ को (युञ्जाथाम्) जोड़िये। इस प्रकार (वाम्) आप दोनों का (अवः) रक्षण (अन्ति) हमारे समीप में (सत्+भूतु) विद्यमान होवे ॥१॥
भावार्थभाषाः - राजा और अमात्यादिकों को इस प्रकार प्रबन्ध करना चाहिये कि प्रजाओं को अपने समीप में सम्पूर्ण रक्षा की सामग्री समझें ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

आरोग्य [दोषों पर आक्रमण]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] शरीर में सब इन्द्रियों का स्थान निश्चित है । परन्तु इन प्राणापान का स्थान अज्ञात ही है - सारे शरीर में ये विचरण करते हैं । ('कुह स्थः') = हे प्राणापानो! आप कहाँ होते हो? नासिकाछिद्र से बाहर (कुह जग्मथुः) = कहाँ जाते हो? और (कुह) = कहाँ (श्येन इव) = बाज पक्षी के समान (पेतथुः) = आक्रमण करते हो? जैसे बाज़ अपने शिकार पर झपट्टा मारता है, इसी प्रकार ये प्राणापान शरीरस्थ दोषों पर आक्रमण करते हैं 'प्राणायामैर्दहेद्दोषान् '। [२] हे प्राणापानो! (वाम् अवः सत्) = आपका रक्षण उत्तम है। वह रक्षण (अन्ति भूतु) = हमें समीपता से प्राप्त हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणापान शरीरस्थ दोषों पर आक्रमण करते हैं। इस प्रकार प्राणसाधना से आरोग्य प्राप्त होता है।
0 बार पढ़ा गया

शिव शंकर शर्मा

राजकर्त्तव्यमुपदिशति।

पदार्थान्वयभाषाः - हे अश्विना=अश्विनौ शोभनाश्वयुक्तौ राजसचिवौ ! युवाम्। ऋतायते=ऋतं सत्यमाचरेते। यद्वा ऋतं प्रकृतिनियमं विजानते। पुरुषाय। उदीराथाम्=उद्गच्छतम्=उत्तिष्ठतम्। रथञ्च+युज्जाथां=रथे अश्वौ योजयतम्। अनेन प्रकारेण। वां=युवयोः। अवो रक्षणम्। अन्ति=अस्माकमन्तिके सद्वर्तमानम्। भूतु=भवतु ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Where are you staying? Where had you gone while we called? Where did you fly away like the eagle? Pray be with us always with your constant protections at the closest on hand.