य॒ज्ञस्य॒ हि स्थ ऋ॒त्विजा॒ सस्नी॒ वाजे॑षु॒ कर्म॑सु । इन्द्रा॑ग्नी॒ तस्य॑ बोधतम् ॥
अंग्रेज़ी लिप्यंतरण
मन्त्र उच्चारण
yajñasya hi stha ṛtvijā sasnī vājeṣu karmasu | indrāgnī tasya bodhatam ||
पद पाठ
य॒ज्ञस्य॑ । हि । स्थः । ऋ॒त्विजा॑ । सस्नी॒ इति॑ । वाजे॑षु । कर्म॑सु । इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑ । तस्य॑ । बो॒ध॒त॒म् ॥ ८.३८.१
ऋग्वेद » मण्डल:8» सूक्त:38» मन्त्र:1
| अष्टक:6» अध्याय:3» वर्ग:20» मन्त्र:1
| मण्डल:8» अनुवाक:5» मन्त्र:1
0 बार पढ़ा गया
हरिशरण सिद्धान्तालंकार
'जीवन पक्ष के ऋत्विज्' इन्द्राग्नी
पदार्थान्वयभाषाः - [१] 'इन्द्र' बल का प्रतीक है और 'अग्नि' प्रकाश का । ३६.७ में 'ब्रह्माणि वर्धयन् ' तथा ३७.७ में ' क्षत्राणि वर्धयन्' शब्दों में इन प्रकाश व बल का प्रतिपादन 'ब्रह्म व क्षत्र' शब्दों से हुआ है। ये प्रकाश और बल ही जीवनयज्ञ को सुन्दरता से चलाते हैं। हे (इन्द्राग्नी) = बल व प्रकाश के देवो! आप (हि) = ही (यज्ञस्य =) इस जीवनयज्ञ के (ऋत्विजा स्थः) = ऋत्विज् हो। आपके द्वारा ही यह जीवनयज्ञ चलता है। आप (वाजेषु) = शक्तियों में व (कर्मसु) = सब कर्मों में (सस्नी) = शुद्धता को करनेवाले हो । [२] हे (इन्द्राग्नी) = बल व प्रकाश के देवो! (तस्य) = उस जीवनयज्ञ का (बोधतम्) = आप ध्यान करो-उसे जानो-उसकी चिन्ता करो। आपको ही जीवनयज्ञ को सफल व सुन्दर बनाना है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ:- बल व प्रकाश के दिव्य भाव जीवनयज्ञ के ऋत्विज् हैं। ये हमारी शक्तियों व कर्मों को पवित्र बनाते हैं। ये ही इसका ध्यान करनेवाले हैं।
0 बार पढ़ा गया
डॉ. तुलसी राम
पदार्थान्वयभाषाः - Indra, wielder of power and justice, ruler of the nation, Agni, enlightened sage and scholar, high priest and leading authority on the values of the system of governance, be firmly joined together in the cleanest programme of government in all decisions, actions and developmental plans and their completion for advancement, and know it well that this is the purpose of governance and the social order. You are two leading participants in this sacred yajna. Know this and abide in your position.
