वांछित मन्त्र चुनें

यु॒वां न॑रा॒ पश्य॑मानास॒ आप्यं॑ प्रा॒चा ग॒व्यन्त॑: पृथु॒पर्श॑वो ययुः । दासा॑ च वृ॒त्रा ह॒तमार्या॑णि च सु॒दास॑मिन्द्रावरु॒णाव॑सावतम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yuvāṁ narā paśyamānāsa āpyam prācā gavyantaḥ pṛthuparśavo yayuḥ | dāsā ca vṛtrā hatam āryāṇi ca sudāsam indrāvaruṇāvasāvatam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यु॒वम् । न॒रा॒ । पश्य॑मानासः । आप्य॑म् । प्रा॒चा । गव्यन्तः॑ । पृ॒थु॒ऽपर्श॑वः । य॒युः॒ । दासा॑ । च॒ । वृ॒त्रा । ह॒तम् । आर्या॑णि । च॒ । सु॒ऽदास॑म् । इ॒न्द्रा॒व॒रु॒णा॒ । अव॑सा । अ॒व॒त॒म् ॥ ७.८३.१

ऋग्वेद » मण्डल:7» सूक्त:83» मन्त्र:1 | अष्टक:5» अध्याय:6» वर्ग:4» मन्त्र:1 | मण्डल:7» अनुवाक:5» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

अब राजधर्म का वर्णन करते हुए सैनिक पुरुषों से रक्षा की प्रार्थना करते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रावरुणा) हे शूरवीर योद्धाओ ! (युवां) तुम (आप्यं) सबको प्राप्त होने योग्य अर्थात् सबके रक्षक हो (पश्यमानासः) तुम्हारी वीरता देखकर (पृथुपर्शवः) सब ओर से हष्ट-पुष्ट वीर (नरा) मनुष्य (गव्यन्तः) अपना आत्मसमर्पण करते हुए (यजुः) तुम्हें प्राप्त होते हैं (च) और (प्राचा, दासा) प्राचीन सेवक (च) और (आर्याणि) आर्य्य पुरुष भी तुम्हारी शरण चाहते हैं, तुम (वृत्रा, हतं) शत्रुओं का हनन करके (अवसा) रक्षा करते हुए (अवतं, सुदासं) दयावान् राजा को प्राप्त हो ॥१॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा उपदेश करते हैं कि हे शूरवीर विद्वानों ! तुम दास=शूद्र और आर्य्य=कर्मानुष्ठानपरायण पुरुषों की रक्षा करो, तुम इनके शत्रुओं का हनन करके इन्हें अभयदान दो, क्योंकि इनके होने से प्रजाजन वैदिक मर्यादा का अतिक्रमण नहीं करते, सब अपनी मर्यादा में रह कर धर्म का पालन करते हैं और हृष्ट-पुष्ट शूरवीर तुम्हें प्राप्त होकर युद्ध द्वारा आत्मसमर्पण करते हुए तुम्हारे उत्साह को बढ़ाते हैं, इसलिए इन्हें भी सुरक्षित रखो, क्योंकि शूरवीरों के अभाव से भी प्रजा में अनेक प्रकार के अनर्थ फैल जाते हैं, जिससे मनुष्यों के जीवन में पवित्रता नहीं रहती ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

राष्ट्र रक्षा

पदार्थान्वयभाषाः - पदार्थ - जैसे (प्राचा) = पूर्व दिशा से (आप्यं पश्यमानासः) = जलों के लक्षण देखते हुए (गव्यन्तः) = भूमि-कर्षणादि के इच्छुक (पृथुपर्शवः) = बड़े हल, फावड़े आदि लेकर भूमि खोदने जाते हैं वैसे ही हे नरा-नायक जनो! (प्राचा) = सम्मुख से परस्पर (आप्यं) = बन्धुभाव वा प्राप्तव्य लक्ष्य को (पश्यमानासः) = देखते हुए (गव्यन्तः) = भूमि-विजय की कामनावाले (पृथु पर्शव:) = बड़े-बड़े परशु आदि शस्त्रास्त्र लिये (ययुः) = आगे बढ़ें। जैसे वायु और विद्युत् दोनों (वृत्रा हतम्) = मेघस्थ जलों पर (आघात) = करते हैं वैसे ही (युवां) = हे इन्द्र और वरुण ! शत्रुहनन और शत्रु-वारण करनेवालो! आप दोनों (दासा) = विनाशकारी और (आर्याणि) = 'अरि' अर्थात् शत्रु-पक्ष के (वृत्रा) = बढ़ते हुए सैन्यों को (हतम्) = मारो और (दासा च) = भृत्यादि तथा (आर्याणि) = 'आर्य' स्वामी वा वैश्यों के उपयोगी (वृत्रा) = नाना धनों को भी (हतम्) = प्राप्त करो। हे (इन्द्रावरुणा) = ऐश्वर्यवन् ! हे श्रेष्ठ पुरुष ! तुम दोनों (सुदासम्) = उत्तम दानशील, धनी तथा उत्तम भृत्य आदि की भी (अवसा अवतम्) = रक्षा साधनों द्वारा रक्षा करो।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - पूर्व दिशा में इन्द्रधनुष को देखकर किसान वर्षा होने का अनुमान लगाकर अपने खेत में हल व फावड़े लेकर जावे तथा कृषि कार्य करे। सामने से शत्रुसेना को विजय करने के लिए परुशा आदि शस्त्रास्त्र लेकर सेनापति सेना के साथ आगे बढ़े। इससे वैश्य, सेवक वर्ग आदि प्रजाओं तथा राष्ट्र के ऐश्वर्य की रक्षा होगी।
0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

अथ राजधर्मं वर्णयन्तः सैनिकेभ्यो रक्षां प्रार्थयन्ते।

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रावरुणा) भो शूरा योद्धारः ! (युवाम्) यूयं (आप्यम्) सर्वेषां सुलभा अर्थात् रक्षका भवत (पश्यमानासः) युष्मद्वीरतां प्रेक्षमाणाः (पृथुपर्शवः) सर्वतः पुष्टशरीराः (नरा) जनाः (गव्यन्तः) स्वं स्वमात्मानं समर्पयन्तः (ययुः) युष्मान् प्राप्नुवन्ति (च) तथा च (प्राचा, दासा) प्राचीनसेवकाः (च) तथा (आर्याणि) आर्यजनाश्च युष्मान् शरणमन्विच्छन्ति (वृत्रा, हतम्) यूयं शत्रूनपनीय (अवसा) रक्षन्तः (अवतम्, सुदासम्) दयालुं नृपं प्राप्नुत ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Varuna, O warrior and tactician of the commanding order, the bold and brave front rank leaders, seeing your power and performance, march forward and join you with large axes in hand and reach you as leaders with an open door. O fighters, having destroyed the forces of darkness and sabotage, with all your forces protect and promote the noble, the generous and the dedicated people of society.