वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रा॑वरुणा॒ यदि॒मानि॑ च॒क्रथु॒र्विश्वा॑ जा॒तानि॒ भुव॑नस्य म॒ज्मना॑ । क्षेमे॑ण मि॒त्रो वरु॑णं दुव॒स्यति॑ म॒रुद्भि॑रु॒ग्रः शुभ॑म॒न्य ई॑यते ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrāvaruṇā yad imāni cakrathur viśvā jātāni bhuvanasya majmanā | kṣemeṇa mitro varuṇaṁ duvasyati marudbhir ugraḥ śubham anya īyate ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रा॑वरुणा । यत् । इ॒मानि॑ । च॒क्रथुः॑ । विश्वा॑ । जा॒तानि॑ । भुव॑नस्य । म॒ज्मना॑ । क्षेमे॑ण । मि॒त्रः । वरु॑णम् । दु॒व॒स्यति॑ । म॒रुत्ऽभिः॑ । उ॒ग्रः । शुभ॑म् । अ॒न्यः । ई॒य॒ते॒ ॥ ७.८२.५

ऋग्वेद » मण्डल:7» सूक्त:82» मन्त्र:5 | अष्टक:5» अध्याय:6» वर्ग:2» मन्त्र:5 | मण्डल:7» अनुवाक:5» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रावरुणा) हे अग्नि तथा जलविद्यावेत्ता विद्वानों ! तुम लोग (मज्मना) अपने आत्मिक बल से (विश्वा, जातानि) सम्पूर्ण विश्व के अनुभव द्वारा (क्षेमेण) कुशलपूर्वक (भुवनस्य) संसार की रक्षा करो, (यत्) जो (इमानि, चक्रथुः) यह युद्धविद्याविषयक कार्य्य करते हो, वह (मित्रः) संसार को सुखकारक हो और (वरुणं) सबको आच्छादन करनेवाली जलमय वायु को (दुवस्यति) दूर करके (उग्रः) युद्धविद्या में निपुण सैनिक पुरुष (मरुद्भिः) आकाशमण्डल में फैलनेवाली वायुओं द्वारा शत्रुओं को जीतें, (अन्यः) अन्य सैनिक पुरुष (शुभं) शुभ साधनों द्वारा शत्रु को (ईयते) प्राप्त हों अर्थात् उसके सम्मुख जायें ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे आग्नेय तथा तथा जलीय अस्त्र-शस्त्रों के वेत्ता विद्वानों ! तुम लोग अपने अनुभव द्वारा राज्यविरोधी शत्रुओं को विजय करके सम्पूर्ण संसार की रक्षा करो, तुम कलाकौशल के ज्ञान द्वारा युद्धविषयक अस्त्र- शस्त्र निर्माण करो और ऐसे अस्त्रों का प्रयोग करो, जो आकाशमण्डल में फैल जानेवाली वायुओं द्वारा शत्रु का विजय करें अर्थात् प्रबल शत्रु को आग्नेयास्त्र तथा वारुणास्त्र द्वारा विजय करो और साधारण शत्रु को शुभ साधनों से अपने वश में करो, जिससे उसको घोर कष्ट न हो ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इन्द्र-वरुण का रहस्य

पदार्थान्वयभाषाः - पदार्थ- आधिदैविक दृष्टान्तों से इन्द्र-वरुण का रहस्य । जैसे (मित्र:) = सबका मित्र सूर्य (वरुणं) = आकाश के आच्छादक मेघ को (क्षेमेण दुवस्यति) = प्रजा के पालन-सामर्थ्य, अन्न-जलादि से युक्त करता है और (अन्य:) = दूसरा (उग्रः) = प्रबल वायु (मरुद्भिः) = मध्यस्थानीय वायुओं से (शुभम् ईयते) = जल को प्राप्त कराता है और सूर्य, वायु या विद्युत् दोनों (मज्मना) = बल से (भुवनस्य इमा विश्वा जातानि) = संसार के इन समस्त प्राणियों को (चक्रथुः) = उत्पन्न करते हैं, ऐसे ही (यत् इन्द्रावरुणा) = जो इन्द्र और वरुण ऐश्वर्य और दण्ड के अध्यक्ष जन (मज्मना) = धन और सैन्यबल से (इमानि विश्वा जातानि) = इन समस्त जनों को (चक्रथुः) = अपने अधीन और समृद्ध करते हैं। वे कैसे करते हैं? (मित्रः) = सबको मरने या नाश होने से बचानेवाला, ब्राह्मण-वर्ग (वरुणं) = दुष्टों के वारक दण्डवान् क्षत्रवर्ग को (क्षेमेण) = प्रजा के योग्यक्षेम, रक्षा या प्राप्त धन के सामर्थ्य से दुवस्यति युक्त करता है, उसको प्रजा की रक्षा और पालन का अधिकार सौंपता है और (अन्यः) = दूसरा (उग्रः) = बलवान् पुरुष (मरुद्भिः) = शत्रुमारक सुभटों से युक्त होकर (शुभम् ईयते) = शोभित पद को प्राप्त करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- इन्द्र और वरुण राजा और सेनापति ऐश्वर्य और दण्ड के अध्यक्ष हैं। ये दोनों धन और रक्षा कार्यों से प्रजाओं को अधीन रखें। ब्राह्मण वर्ग तथा क्षत्र वर्ग को विभिन्न पदों पर नियुक्त कर प्रजा की समृद्धि हेतु अज्ञान एवं शत्रुओं से रक्षा करें।
0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रावरुणा) हे अग्निजलसम्बन्धिविद्यावेत्तारो विद्वांसः ! यूयम् (मज्मना) आत्मीयेन बलेन (विश्वा, जातानि) सकलवस्तूनि (क्षेमेण) सकुशलं (भुवनस्य) जगति स्थितानि रक्षत (यत्) यदिदं (इमानि, चक्रथुः) युद्धविषयककार्यं कुरुथ तत् (मित्रः) जगतः सुखकारकं भवतु तथा च (वरुणम्) सर्वस्याच्छादने शक्तं जलमयं वायुम् (दुवस्यति) अपवार्य (उग्रः) सङ्ग्रामकुशलाः सैनिकाः (मरुद्भिः) नभसि प्रसरणशीलैर्वायुभिः शत्रूञ्जयन्तु (अन्यः) अन्ये सैनिकाः (शुभम्) शुभैः साधनैः शत्रून् (ईयते) प्राप्नुवन्तु तत्समक्षं गच्छन्तु ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Varuna, with your strength and vision you rule and advance and thus serve all these children of the earth. Mitra, power of love and friendship with warmth of passion for peace and stability serves and supports Varuna, judgement and discrimination for the collective good, and the other, Indra, power and passion for advancement, with all his storm troopers fast as winds fights for the defence and advancement of the good of all.