वांछित मन्त्र चुनें

अ॒वोर्वां॑ नू॒नम॑श्विना यु॒वाकु॑र्हु॒वे यद्वां॑ सु॒ते मा॑ध्वी वसू॒युः । आ वां॑ वहन्तु॒ स्थवि॑रासो॒ अश्वा॒: पिबा॑थो अ॒स्मे सुषु॑ता॒ मधू॑नि ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

avor vāṁ nūnam aśvinā yuvākur huve yad vāṁ sute mādhvī vasūyuḥ | ā vāṁ vahantu sthavirāso aśvāḥ pibātho asme suṣutā madhūni ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒वोः । वा॒म् । नू॒नम् । अ॒श्वि॒ना॒ । यु॒वाकुः॑ । हु॒वे । यत् । वा॒म् । सु॒ते । मा॒ध्वी॒ इति॑ । व॒सु॒ऽयुः । आ । वा॒म् । व॒ह॒न्तु॒ । स्थवि॑रासः । अश्वाः॑ । पिबा॑थः । अ॒स्मे इति॑ । सुऽसु॑ता । मधू॑नि ॥ ७.६७.४

ऋग्वेद » मण्डल:7» सूक्त:67» मन्त्र:4 | अष्टक:5» अध्याय:5» वर्ग:12» मन्त्र:4 | मण्डल:7» अनुवाक:4» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्विना) हे सेनापति तथा न्यायाधीश राजपुरुषो ! (नूनं) निश्चय करके (वां) तुम लोग (अवोः) हमारी रक्षा करनेवाले हो, (युवाकुः) तुम्हारी कामना करते हुए हम लोग (हुवे) तुम्हें आवाहन करते हैं, (यत्) क्योंकि (वां) तुम लोग (माध्वी) मधुविद्या में (सुते) कुशल हो, इसलिए (वां) आप लोग हमको (वसूयुः) धन से सम्पन्न करो (स्थविरासः) परिपक्क आयुवाले (अश्वाः) शीघ्र कार्य्यकर्त्ता आप लोग (अस्मे) हम लोगों को (आ, वहन्तु) भले प्रकार शुभ मार्गों में प्रेरें, ताकि (सुषुता, मधूनि) संस्कार किये हुए मधुर द्रव्यों को (पिबाथः) ग्रहण करके सुखी हों ॥४॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा उपदेश करते हैं कि हे प्रजाजनों ! तुम उन राजशासनकर्त्ताओं से इस प्रकार प्रार्थना करो कि हे राजपुरुषो ! आप हमारे नेता बनकर हमें उत्तम मार्गों पर चलायें, ताकि हम सब प्रकार की समृद्धि को प्राप्त हों, हममें कभी रागद्वेष न हो और हम सदा आपकी धर्मपूर्वक आज्ञा का पालन करें। परमात्मा आज्ञा देते हैं कि तुम दोनों मिलकर चलो, क्योंकि जब राजा तथा प्रजा में प्रेमभाव उत्पन्न होता है, तब वह मधुविद्या=रसायनविद्या को प्राप्त होते हैं अर्थात् दोनों का एक लक्ष्य हो जाने से संसार में कल्याण की वृद्धि होती है ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मधुकरी वृत्ति

पदार्थान्वयभाषाः - पदार्थ- हे (अश्विना) = जितेन्द्रिय नर-नारियो ! (नूनम्) = अवश्य मैं (युवाकु:) = तुम को हृदय से चाहता हुआ, (वसूयुः) = शिष्य-ब्रह्मचारियों की कामना करता हुआ आचार्य (सुते) = उत्तम ज्ञानैश्वर्य के निमित्त (अवोः) = ब्रह्मचर्यादि-पालक आप दोनों में से (वां) = तुम दोनों को (माध्वी) = ऋग्वेद, मधु-विद्या, (उपनिषत्) = ज्ञान और 'मधु' आनन्दप्रद अन्नादि के योग्य जानकर हुवे प्राप्त करूँ। (स्थविरासः) = ज्ञानवृद्ध (अश्वाः) = विद्या - विचक्षण पुरुष (वां) = तुम दोनों को (आ वहन्तु) = सन्मार्ग पर ले चलें। आप लोग (अस्मे) = हमारे (सु-सुता) = उत्तम रीति से बनाये, (मधूनि) = ज्ञानों और अन्नों का (पिबाथ:) = उपभोग और पालन करो। ज्ञानवृद्धों के सत्संग से एकत्र करने योग्य होने से ज्ञान और गृहस्थों से भिक्षारूप में संग्रह करने योग्य अन्न 'मधु' है। उसका संग्रह करना 'मधुकरी' वृत्ति है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- जैसे मधुमक्खी विभिन्न पुष्पों पर जा-जाकर पराग का एक-एक कण लाकर संग्रह करके उत्तम मधु को तैयार करती है उसी प्रकार से जितेन्द्रिय नर-नारी ज्ञान पिपासु होकर विविध विद्याओं में निष्णात विद्वानों के पास जा-जाकर विविध विद्याओं का संग्रह करें तथा इस काल में आजीविका भी 'मधुकरी वृत्ति' अर्थात् भिक्षा वृत्ति से ही चलावे।
0 बार पढ़ा गया

आर्यमुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्विना) हे सेनाधीशौ राजपुरुषौ ! (नूनम्) निश्चयेन (वां) युवयोः (अवोः) रक्षित्रोः (वसूयुः) वसुकामः (युवाकुः) भवत्कामयमानोऽहं (हुवे) प्रार्थये (यत्) यस्मात् (वां) युवयोः (माध्वी) मधुविद्याः (अस्मे) अस्मान् (सुते, आ, वहन्तु) सुमार्गेषु प्रेरयन्तु यतो वयं (सुषुता) सुशिक्षिताः सन्तः (मधूनि) मधुद्रव्याणि (पिबाथः) भुञ्जानाः सुखिनो भवेम, अन्यच्च (स्थविरासः) ज्ञानवृद्धा भवन्तः (अश्वाः) शीघ्रकार्य्यकर्त्तारो भवन्तः, मामुपदिशन्तु ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O sweet and kind twin divine powers of nature and humanity, Ashvins, harbingers of a new dawn for the social order of the world, dedicated to your means and modes of preservation, defence and progress, and desirous of advancement in the wealth, honour and excellence of the nation, I invite you to take over the conduct of this great yajna of the ruling order. May seasoned and strong sages, scholars and experts of the nation lead you hither. Come, share and promote for us all the honey sweets of our yajnic planning and achievement.