वांछित मन्त्र चुनें

मर्मा॑णि ते॒ वर्म॑णा छादयामि॒ सोम॑स्त्वा॒ राजा॒मृते॒नानु॑ वस्ताम्। उ॒रोर्वरी॑यो॒ वरु॑णस्ते कृणोतु॒ जय॑न्तं॒ त्वानु॑ दे॒वा म॑दन्तु ॥१८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

marmāṇi te varmaṇā chādayāmi somas tvā rājāmṛtenānu vastām | uror varīyo varuṇas te kṛṇotu jayantaṁ tvānu devā madantu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मर्मा॑णि। ते॒। वर्म॑णा। छा॒द॒या॒मि॒। सोमः॑। त्वा॒। राजा॑। अ॒मृते॑न। अनु॑। व॒स्ता॒म्। उ॒रोः। वरी॑यः। वरु॑णः। ते॒। कृ॒णो॒तु॒। जय॑न्तम्। त्वा॒। अनु॑। दे॒वाः। म॒द॒न्तु॒ ॥१८॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:75» मन्त्र:18 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:22» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:18


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर योद्धाओं के प्रति अध्यक्ष कैसे वर्त्तें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे योद्धा वीर ! मैं (ते) तेरे (मर्माणि) शरीरस्थ जीवनहेतु अङ्गों को (वर्मणा) कवच से (छादयामि) ढाँपता हूँ (सोमः) ऐश्वर्य्यसम्पन्न (राजा) राजा (अमृतेन) जल आदि से (त्वा) तुझे (अनु) अनुकूलता से (वस्ताम्) ढाँपे तथा (वरुणः) सेना की पालना करनेवाला उत्तम विद्वान् (उरोः) बहुत (वरीयः) अत्यन्त श्रेष्ठ अन्न आदि (ते) तेरा (कृणोतु) करे तथा (जयन्तम्) शत्रुओं को जीतते हुए (त्वा) तुझे (देवाः) उपदेशक विद्वान् वा अधिष्ठाता जन (अनु, मदन्तु) अनुकूलता से हर्षित करें वा करावें ॥१८॥
भावार्थभाषाः - सेनाध्यक्षों को चाहिये कि सब वीरों के शरीरों की रक्षा करनेवाले कवचों को यथावत् करें और सर्वाधीश राजा अमृतात्मक अर्थात् अमृत के समान भोग सब सबके लिये देवे तथा वस्त्र और शस्त्र आदि पदार्थ भी देवे और युद्ध करते हुए सब को सब अध्यक्ष हर्ष देवें और उत्साहित करें तथा आप भी हर्ष पावें और उत्साह करें, ऐसा करने पर क्योंकर हार हो ॥१८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वर्म-सोम-वरुण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] जिन स्थानों पर विद्ध होकर शीघ्र मृत्यु को प्राप्त होता है उन्हें 'मर्म' कहते हैं। (ते मर्माणि) = तेरे मर्मस्थलों को (वर्मणा) = कवच के द्वारा (छादयामि) = आच्छादित करता हूँ। कवच से छादित मर्मस्थल शत्रुशरों से विद्ध नहीं होते। यह (राजा) = जीवन को दीप्त करनेवाला (सोमः) = सोम [वीर्य] (त्वा) = तुझे (अमृतेन) = नीरोगता से (अनुवस्ताम्) = आच्छादित करे। अर्थात् सोम का रक्षण तुझे नीरोग बनाये। [२] (वरुण:) = द्वेष निवारण की देवता (ते) = तेरे लिये (उरो: वरीय:) = विशाल से भी विशालतर सुख को (कृणोतु) = करनेवाली हो । (जयन्तम्) = राग-द्वेष आदि सब शत्रुओं को पराजित करते हुए (त्वा) = तुझे (देव:) = सब देव, सब दिव्य भाव अनुमदन्तु अनुकूलता से हर्षित करनेवाले हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- कवच हमारे मर्मों का रक्षण करे। सुरक्षित सोम हमें नीरोगता प्रदान करे। निद्वेषता की देवता हमें आनन्दित करनेवाली हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्योद्धॄन् प्रत्यध्यक्षाः कथं वर्त्तेरन्नित्याह ॥

अन्वय:

हे योद्धृवीराहं ते मर्माणि वर्मणा छादयामि सोमो राजाऽमृतेन त्वाऽनु वस्तां वरुण उरोर्वरीयस्ते कृणोतु जयन्तं त्वा देवा अनु मदन्तु ॥१८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मर्माणि) शरीरस्थाञ्जीवनहेतूनवयवान् (ते) तव योद्धुः (वर्मणा) कवचेन (छादयामि) (सोमः) ऐश्वर्य्यसम्पन्नः (त्वा) त्वाम् (राजा) (अमृतेन) जलादिना (अनु) (वस्ताम्) अनुच्छादयतु (उरोः) बहोः (वरीयः) अतिशयेन वरमन्नादिकम् (वरुणः) सेनापालक उत्तमो विद्वान् (ते) तव (कृणोतु) (जयन्तम्) शत्रून् विजयमानम् (त्वा) त्वाम् (अनु) (देवाः) उपदेशका विद्वांसोऽधिष्ठातारो वा (मदन्तु) हर्षन्तु हर्षयन्तु वा ॥१८॥
भावार्थभाषाः - सेनाध्यक्षैः सर्वेषां वीराणां शरीरपरित्राणानि कवचानि यथावत्कर्त्तव्यानि सर्वाधीशेन राज्ञाऽमृतात्मकभोगाः सर्वेभ्यो देया वस्त्रशस्त्रादीनि च, युध्यतः सर्वान् सर्वेऽध्यक्षा हर्षयन्तूत्साहयन्तु स्वयं च हर्षन्तूत्सहन्तामेवं कृते सति कुतः पराजयः ॥१८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O warrior of the bow, I cover the vital limbs of your body with armour for protection. Let the ruler Soma, immortal spirit of life’s vitality, give you close cover against death and mortality. Let the wise and judicious commander of the forces provide you the best and most abundant food and maintenance, and let the excellencies of the nation rejoice with you when you win the battle.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the chiefs of the army deal with the warriors-is Author told.

अन्वय:

O valiant warrior ! I cover your vital parts with armor. May this prosperous king cover or protect you with good water and may the good commander of the army, who is a highly learned person, provide you with very good food etc. May the enlightened preachers or superintendents feel delighted in your triumph over the wicked and may also keep you delighted, to discharge your duty.

भावार्थभाषाः - The Commanders of the army should make ready armors for all brave warriors to protect their bodies. The king, who is the master of all, should give all enjoyable good objects and arms etc., to all warriors. The chiefs or superintendents should encourage and gladden the warriors, being themselves delighted and full of zeal. By doing all this how can there be defeat of the army?
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - सेनाध्यक्षाने सर्व वीरांना रक्षण करणारे कवच उपलब्ध करून द्यावे व सर्वाधीश राजाने सर्वांना अमृताप्रमाणे भोगपदार्थ द्यावेत. वस्रे व शस्त्रेही द्यावीत. युद्ध करताना अध्यक्षाने सैन्य हर्षित व उत्साहित व्हावे असे वागल्यास पराजय कसा होईल? ॥ १८ ॥