वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रा॑विष्णू॒ पिब॑तं॒ मध्वो॑ अ॒स्य सोम॑स्य दस्रा ज॒ठरं॑ पृणेथाम्। आ वा॒मन्धां॑सि मदि॒राण्य॑ग्म॒न्नुप॒ ब्रह्मा॑णि शृणुतं॒ हवं॑ मे ॥७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrāviṣṇū pibatam madhvo asya somasya dasrā jaṭharam pṛṇethām | ā vām andhāṁsi madirāṇy agmann upa brahmāṇi śṛṇutaṁ havam me ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रा॑विष्णू॒ इति॑। पिब॑तम्। मध्वः॑। अ॒स्य। सोम॑स्य। द॒स्रा॒। ज॒ठर॑म्। पृ॒णे॒था॒म्। आ। वा॒म्। अन्धां॑सि। म॒दि॒राणि॑। अ॒ग्म॒न्। उप॑। ब्रह्मा॑णि। शृ॒णु॒त॒म्। हव॑म्। मे॒ ॥७॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:69» मन्त्र:7 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:13» मन्त्र:7 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! (दस्रा) दुःख के विनाश करनेवालो (वाम्) तुम दोनों को जो (मध्वः) मधुरगुणयुक्त (अस्य) इस (सोमस्य) सोम आदि ओषधियों से उत्पन्न हुए इस रस के (मदिराणि) आनन्द करनेवाले (अन्धांसि) अन्न (अग्मन्) प्राप्त होवें उनको (इन्द्राविष्णू) वायु और बिजुली के समान (पिबतम्) पिओ और उनसे (जठरम्) उदर को (आ, पृणेथाम्) अच्छे प्रकार भरो फिर (मे) मेरे (ब्रह्माणि) पढ़े हुए वेदस्तोत्रों को और (हवम्) नित्य के वेदपाठ को (उप, शृणुतम्) समीप में सुनो ॥७॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो मनुष्य औषधों से शरीर के रोगों को तथा विद्या, सत्सङ्ग और धर्म के अनुष्ठान से आत्मा के रोगों को निवार के वायु और बिजुली के समान बलिष्ठ हो विद्याभ्यास करके विद्यार्थियों की परीक्षा करते हैं, वे सब के दुःखों को निवृत्त कर आनन्द दे सकते हैं ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'इन्द्राविष्णू' का सोमपान

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्राविष्णू) = हे शक्ति व उदारता के भावो! (अस्य) = इस (मध्वः) = जीवन को मधुर बनानेवाले (सोमस्य) = सोम का (पिबतम्) = पान करो, शरीर में सोम को सुरक्षित करो। हे (दस्त्रा) = सोमरक्षण द्वारा सब दुःखों का उपक्षय करनेवाले इन्द्र और विष्णु ! आप सोम के द्वारा (जठरम्) = जठर को, उदर को (पृणेथाम्) = पूरित करो। शरीर को सुरक्षित सोम से भरनेवाले होवो। [२] (वाम्) = आपको (मदिराणि) = आनन्द व उल्लास को देनेवाले (अन्धांसि) = आध्यातव्य सोम (आ अग्मन्) = प्राप्त हों । हे इन्द्राविष्णू! आप (मे) = मेरे (ब्रह्माणि) = स्तोत्रों को तथा (हवम्) = पुकार को (उपशृणुतम्) = समीपता से सुननेवाले होइये। अर्थात् मैं स्तवन व प्रार्थना की वृत्तिवाला बनूँ ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– शक्ति व उदारता की उपासना हमें सोमरक्षण के योग्य बनाये। यह हमारे अन्दर स्तुति व प्रार्थना की वृत्ति को पैदा करे।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ दस्रा ! वां यानि मध्वोऽस्य सोमस्य मदिराण्यधांस्यग्मँस्तानीन्द्राविष्णू इव पिबतं तैर्जठरमा पृणेथां पुनर्मे ब्रह्माणि हवं चोप शृणुतम् ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्राविष्णू) वायुविद्युताविव (पिबतम्) (मध्वः) मधुरस्य (अस्य) (सोमस्य) सोमाद्योषधिजन्यस्य रसस्य (दस्रा) दुःखक्षयितारौ (जठरम्) उदरम् (पृणेथाम्) प्रपूरयेतम् (आ) (वाम्) युवाम् (अन्धांसि) अन्नानि (मदिराणि) आनन्दकराणि (अग्मन्) प्राप्नुवन्तु (उप) (ब्रह्माणि) पठितानि वेदस्तोत्राणि (शृणुतम्) (हवम्) स्वाध्यायम् (मे) मम ॥७॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये मनुष्या औषधैः शरीरस्य रोगान् विद्यासत्सङ्गधर्मानुष्ठानैरात्मनो रोगांश्च निवार्य वायुविद्युद्वद्बलिष्ठा भूत्वा विद्याभ्यासं कृत्वा विद्यार्थिनां परीक्षां कुर्वन्ति ते सर्वेषां दुःखानि निवार्य्याऽऽनन्दं दातुं शक्नुवन्ति ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Vishnu, destroyers of want and suffering, drink of the honey sweets of this soma and quench the hunger and thirst of body, mind and soul. Both of you together, receive the exhilarating food and drinks of life, acknowledge our offers of homage, and listen to my voice of invocation and celebration.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject-is continued.

अन्वय:

O teachers and preachers ! you who are destroyers of miseries, drink the sweet juice of the Soma and other invigorating herbs, which are delightful to take and like the air and electricity, fill up your belays with them. Then listen attentively to the studies of Vedic hymns and what I have read. (Test me well in my studies).

भावार्थभाषाः - Those persons who remove all diseases of the body by taking proper medicines, the diseases of the soul by Vidya (knowledge); association with good men and observance of Dharma (righteousness), become very mighty like the winds, acquire knowledge well and test their pupils in what they have studied, can drive away the miseries of all and give them joy and bliss.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जी माणसे औषधींनी शरीराचे रोग, विद्या, सत्संग व धर्माच्या अनुष्ठानाने आत्म्याचे रोग नाहीसे करतात तसे वायू व विद्युतप्रमाणे बलवान होऊन, विद्याभ्यास करून विद्यार्थ्यांची परीक्षा करतात, ती सर्व दुःखांना नाहीसे करून आनंद देऊ शकतात. ॥ ७ ॥