वांछित मन्त्र चुनें

नू न॑ इन्द्रावरुणा गृणा॒ना पृ॒ङ्क्तं र॒यिं सौ॑श्रव॒साय॑ देवा। इ॒त्था गृ॒णन्तो॑ म॒हिन॑स्य॒ शर्धो॒ऽपो न ना॒वा दु॑रि॒ता त॑रेम ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nū na indrāvaruṇā gṛṇānā pṛṅktaṁ rayiṁ sauśravasāya devā | itthā gṛṇanto mahinasya śardho po na nāvā duritā tarema ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नु। नः॒। इ॒न्द्रा॒व॒रु॒णा॒। गृ॒णा॒ना। पृ॒ङ्क्तम्। र॒यिम्। सौ॒श्र॒व॒साय॑। दे॒वा॒। इ॒त्था। गृ॒णन्तः॑। म॒हिन॑स्य। शर्धः॑। अ॒पः। न। ना॒वा। दुः॒ऽइ॒ता। त॒रे॒म॒ ॥८॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:68» मन्त्र:8 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:12» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे राजप्रजाजन कैसे वर्त्तें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्रावरुणा) सूर्य और चन्द्रमा के तुल्य वर्त्तमान (नः) हम लोगों को (गृणाना) प्रशंसा करने और (देवा) देनेवाले राजप्रजाजनो ! जैसे तुम दोनों (सौश्रवसाय) उत्तम यश होने के लिये (रयिम्) धन का (पृङ्क्तम्) सम्बन्ध करो (इत्था) ऐसे (महिनस्य) बड़े के (शर्धः) बल की (गृणन्तः) प्रशंसा करते हुए हम लोग (नावा) नाव से (अपः) जलों को (न) जैसे वैसे (दुरिता) दुःख से उल्लङ्घन करने योग्य कष्टों को (नू) शीघ्र (तरेम) तरें ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जो राजप्रजाजन आपस में प्रीतिवाले होकर अन्नादि पदार्थों के लिये धन इकट्ठा करते हैं, वे सूर्य और चन्द्रमा के तुल्य प्रतापी होकर जैसे बड़ी नौका से दुःख से तरने योग्य समुद्रों को जन पार होते हैं, वैसे ही बड़े बड़े दुःख और दारिद्र्यों को शीघ्र तरते हैं ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

आपो न नावादुरिता तरेम

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (नू) = अब (गृणाना) = स्तुति किये जाते हुए (इन्द्रावरुणा) = इन्द्र और वरुण, जितेन्द्रियता व निर्देषता के भाव (न:) = हमारे लिये (रयिम्) = धन को (पृतम्) = देनेवाले हो । (देवौ) = प्रकाशमय इन्द्र और वरुण हमारे (सौश्रवसाय) = उत्कृष्ट ज्ञान के लिये हो । [२] (इत्था) = इस प्रकार (महिनस्य) = उस महान् महिमावाले प्रभु के (शर्ध:) = बल का (गृणन्तः) = स्तवन करते हैं हम (दुरिता तरेम) = दुरितों को इस प्रकार तैर जायें, (न) = जैसे कि (नावा आपः) = नौका से जलों को तैर जाते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- जितेन्द्रियता व निर्देषता का आराधन हमारे ऐश्वर्य व ज्ञान का साधक हो । उस महान् प्रभु के सामर्थ्य का स्तवन करते हुए हम पापों से पार हो जायें। निष्पाप जीवनवाले बनें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्ते राजप्रजाजनाः कथं वर्त्तेरन्नित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्रावरुणेव नो गृणाना देवा राजप्रजाजनौ ! यथा युवां सौश्रवसाय रयिं पृङ्क्तमित्था महिनस्य शर्धो गृणन्तो वयं नावाऽपो न दुरिता नू तरेम ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नू) क्षिप्रम् (नः) अस्मान् (इन्द्रावरुणा) सूर्य्यचन्द्रवद्वर्त्तमानौ राजप्रजाजनौ (गृणाना) स्तुवन्तौ (पृङ्क्तम्) संबध्नीतम् (रयिम्) श्रियम् (सौश्रवसाय) सुश्रवसो भावाय (देवा) दातारौ (इत्था) अनेन प्रकारेण (गृणन्तः) स्तुवन्तः (महिनस्य) महतः (शर्धः) बलम् (अपः) जलानि (न) इव (नावा) नौकया (दुरिता) दुःखेनोल्लङ्घयितुं योग्यानि (तरेम) ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ! ये राजप्रजाजनाः परस्परस्मिन् प्रीताः सन्तोऽन्नाद्याय श्रियं संचिन्वन्ति ते सूर्य्यचन्द्रवत्प्रतापिनो भूत्वा यथा महत्या नौकया दुर्गानपि समुद्रान् जनास्तरन्ति तथैव महान्त्यपि दुःखदारिद्र्याणि सद्यस्तरन्ति ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Varuna, brilliant and generous lords of nature and humanity praised and adored by all, bless us with abundant wealth for honour and excellence of life so that grateful and worshipful, celebrating the power and glory of your grace and grandeur, we may cross over the difficult problems, evils and negativities of the world as we cross the seas by boat.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the kings and their subjects deal with one another- is told.

अन्वय:

O king and the people ! you who are like the sun and the moon, you who praise us and are liberal donors, as you utilize wealth for attaining good reputation, in the same manners, let us, admiring the strength of great men, overcome all miseries like the water with a steamer.

भावार्थभाषाः - O men ! those kings and their subjects, who gather wealth for food and other necessities, loving one another, being mighty like the sun and the moon, go across or overcome even the great miseries and poverty as men cross the oceans with the help of a great steamer.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो ! जे राज प्रजाजन परस्पर प्रेमाने अन्न इत्यादी पदार्थांसाठी धन एकत्र करतात ते सूर्य व चंद्राप्रमाणे पराक्रमी बनतात. जसे मोठ्या नावेतून लोक समुद्र तरून जातात तसेच ते मोठमोठ्या दुःख व दारिद्र्यातून तत्काळ तरून जातात. ॥ ८ ॥