वांछित मन्त्र चुनें

अ॒वोरि॒त्था वां॑ छ॒र्दिषो॑ अ॒भिष्टौ॑ यु॒वोर्मि॑त्रावरुणा॒वस्कृ॑धोयु। अनु॒ यद्गावः॑ स्फु॒रानृ॑जि॒प्यं धृ॒ष्णुं यद्रणे॒ वृष॑णं यु॒नज॑न् ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

avor itthā vāṁ chardiṣo abhiṣṭau yuvor mitrāvaruṇāv askṛdhoyu | anu yad gāvaḥ sphurān ṛjipyaṁ dhṛṣṇuṁ yad raṇe vṛṣaṇaṁ yunajan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒वोः। इ॒त्था। वा॒म्। छ॒र्दिषः॑। अ॒भिष्टौ॑। यु॒वोः। मि॒त्रा॒व॒रु॒णौ। अस्कृ॑धोयु। अनु॑। यत्। गावः॑। स्फु॒रान्। ऋ॒जि॒प्यम्। धृ॒ष्णुम्। यत्। रणे॑। वृष॑णम्। यु॒नज॑न् ॥११॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:67» मन्त्र:11 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:10» मन्त्र:6 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:11


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर कौन विद्वान् होते हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! (यत्) जो (गावः) किरणें वा धेनु हैं उनको (स्फुरान्) स्फूर्त्तिवाले पदार्थों वा (ऋजिप्यम्) कोमल वा सरल पदार्थों के पालनेवालों में हुए (धृष्णुम्) दृढ़ प्रगल्भ (वृषणम्) बलिष्ठ को (रणे) सङ्ग्राम में कोई (युनजन्) जोड़ता हुआ विजय को प्राप्त होता है, हे (मित्रावरुणौ) वायु और सूर्य्य के समान वर्त्तमान ! (अवोः) रक्षा करनेवाले (वाम्) तुम दोनों के (छर्दिषः) घर के (अभिष्टौ) सन्मुख यज्ञक्रिया में (यत्) जो प्रयत्न करता है तथा (युवोः) तुम दोनों के सम्बन्ध में (अस्कृधोयु) जो अपनी लघुता नहीं चाहता (इत्था) इस हेतु से (अनु) अनुकूलता से यत्न करता है, उसका सदैव सत्कार करो ॥११॥
भावार्थभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! जो विद्यार्थी जन तुम्हारे काम को अपने काम के समान जानते हैं, वे ही दीर्घ आयुवाले, प्रशंसित विद्यायुक्त, धार्मिक परोपकारी होते हैं ॥११॥ इस सूक्त में प्राण और उदान के समान अध्यापक और उपदेशकों के गुणों का वर्णन होने से सूक्त के अर्थ की इससे पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह सड़सठवाँ सूक्त और दशवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अस्कृधोयु छर्दिः [महान् गृह]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (मित्रावरुणौ) = मित्र और वरुण ! (अवोः) = [अवतोः] रक्षण करते हुए (वाम्) = आपके (अभिष्टौ) = अभिगमन के होने पर (इत्था) = सचमुच (युवोः) = आपके (छर्दिष:) = इस शरीररूप गृह की (अस्कृधोयु) = [कृधु-ह्रस्व अल्प] अनल्पता होती है। स्नेह व निर्देषता के भाव इस शरीरगृह को बड़ा सुन्दर व महान् बनाते हैं। इनके होने पर इस गृह का असमय में ही विच्छेद नहीं हो जाता। [२] (यत्) = क्योंकि मित्र और वरुण के होने पर उस गृह में (गाव:) = ज्ञानपूर्वक की स्तुति वाणियाँ (अनु स्फुरान्) = स्फुरित होती हैं, निरन्तर उच्चरित होती हैं और (यत्) = क्योंकि ये मित्र और वरुण के उपासक (ऋजिप्यम्) = ऋजुगामी, सरल मार्ग से गति की प्रेरणा देनेवाले (धृष्णुम्) = रोगरूप शत्रुओं के वर्षक (वृषणम्) = शक्ति का सेचन करनेवाले सोम को, वीर्यशक्ति को (रणे) = जीवन संग्राम में (युनजन्) = युक्त करते हैं । अर्थात् स्नेह व निर्देषता के कारण हम ज्ञानपूर्वक स्तुति करनेवाले बनते हैं और सोम का रक्षण करते हुए जीवन संग्राम में विजयी बनते हैं। बस, ये दो बातें हमारे इस शरीर गृह को असमय में विच्छिन्न नहीं होने देती। जिस भी घर में स्नेह व निर्देषता का वास होता है, वह घर अवश्य महान् बनता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्नेह व निर्दोषता हमें ज्ञान व सोमरक्षण की ओर ले जाकर दीर्घजीवी व उत्तम महान् गृहवाला बनाते हैं । अगले सूक्त में 'भारद्वाज बार्हस्पत्य' इन्द्र और वरुण का स्तवन करते हैं 'इन्द्र' जितेन्द्रियता व बल का प्रतीक है और 'वरुण' निर्देषता का -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः के विद्वांसो भवन्तीत्याह ॥

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ ! यद्ये गावस्तान् स्फुरानृजिप्यं धृष्णुं वृषणं रणे कश्चिद्युनजन् सन् विजयते। हे मित्रावरुणाववोर्वां छर्दिषोऽभिष्टौ यद्यः प्रयतते युवोरस्कृधोय्वित्थाऽनुयतते तं सदा सत्कुर्यातम् ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अवोः) रक्षकयोः। अत्र छान्दसो वर्णलोपो वेति सलोपः। (इत्था) अस्माद्धेतोः (वाम्) युवयो (छर्दिषः) गृहस्य (अभिष्टौ) आभिमुख्येन यजनक्रियायाम् (युवोः) युवयोः (मित्रावरुणौ) वायुसूर्यवद्वर्त्तमानौ (अस्कृधोयु) य आत्मनः कृधु ह्रस्वत्वं नेच्छति। अत्र सुपां सुलुगिति सुलोपः। (अनु) (यत्) ये (गावः) किरणा धेनवो वा (स्फुरान्) स्फूर्त्तिमतः (ऋजिप्यम्) ऋजूनां पालके भवम् (धृष्णुम्) दृढं प्रगल्भं वा (यत्) यः (रणे) सङ्ग्रामे (वृषणम्) बलिष्ठम् (युनजत्) युञ्जन् ॥११॥
भावार्थभाषाः - हे अध्यापकोपदेशका ये विद्यार्थिनो युष्माकं कार्य्यं स्वकार्य्यवज्जानन्ति त एव दीर्घायुषः प्रशस्तविद्या धार्मिकाः परोपकारिणो जायन्त इति ॥११॥ अत्र प्राणोदानवदध्यापकोपदेशकगुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इति सप्तषष्टितमं सूक्तं दशमो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Mitra and Varuna, thus under your care and protection and in matters of family peace and prosperity of the home gifted by you, the beneficiary feels great and grateful. And in the battle business of life which is exciting and delightful, you engage the brave, generous, simple and straight man of truth and honesty celebrated in words of praise and adoration all round.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Who are the enlightened persons is further told.

अन्वय:

O teachers and preachers! a man, utilizing the rays that are there or serving the cows, being straight forward, firm and mighty, achieves victory. O teachers and preachers! you who are like the sun and air and protector, whenever trying to be great, or cultivate great virtues in the Yajna that is being done in your house and in your presence, always honor him.

भावार्थभाषाः - O teachers and preachers! those students who regard their own the work given by you, it is only they that become long-lived, endowed with good knowledge righteousness and benevolent.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे अध्यापक, उपदेशकांनो ! जे विद्यार्थी तुमच्या कार्याला आपले कार्य मानतात तेच दीर्घायु प्रशंसित, विद्यायुक्त, धार्मिक व परोपकारी असतात. ॥ ११ ॥