वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रा॑ग्नी॒ आ हि त॑न्व॒ते नरो॒ धन्वा॑नि बा॒ह्वोः। मा नो॑ अ॒स्मिन्म॑हाध॒ने परा॑ वर्क्तं॒ गवि॑ष्टिषु ॥७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrāgnī ā hi tanvate naro dhanvāni bāhvoḥ | mā no asmin mahādhane parā varktaṁ gaviṣṭiṣu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑। आ। हि। त॒न्व॒ते। नरः॑। धन्वा॑नि। बा॒ह्वोः। मा। नः॒। अ॒स्मिन्। म॒हाऽध॒ने। परा॑। व॒र्क्त॒म्। गोऽइ॑ष्टिषु ॥७॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:59» मन्त्र:7 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:26» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

कौन विजयी होते हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (नरः) नायक मनुष्य (इन्द्राग्नी) वायु और बिजुली को (आ, तन्वते) विस्तारते हैं और (बाह्वोः) भुजाओं में (हि) हि (धन्वानि) धनुषों को धारण कर (अस्मिन्) इस (महाधने) सङ्ग्राम में हम सब को विस्तारते हैं और (गविष्टिषु) किरणों की जिनमें मिलावटें हैं, उन क्रियाओं में प्रवीण होते हुए जैसे वायु और बिजुली (नः) हम लोगों को (मा, परा, वर्क्तम्) मत छोड़ें वैसा करते हैं, उनको हम लोग मिलें ॥७॥
भावार्थभाषाः - जो राजा प्रजाजन बिजुली आदि से आग्नेयादि अस्त्रों को बनाय संग्राम के जीतनेवाले होते हैं, वे इस संसार में राज्यैश्वर्य्य से सुख बढ़ा सकते हैं ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

महाधने, गविष्टिषु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्राग्नी) = बल व प्रकाश के तत्त्वो ! (नरः) = उन्नतिपथ पर चलनेवाले मनुष्य (बाह्वोः) = अपनी भुजाओं में धन्वानि धनुषों को (हि) = निश्चय से (आतन्वते) = विस्तृत करते हैं । अर्थात् इस जीवन संग्राम में विजय प्राप्त करने के लिये तथा वासना आदि शत्रुओं को विनष्ट करने के लिये, प्रणव [ओ३म्] रूप धनुष को धारण करते हैं। प्रभु-स्मरण ही प्रणवरूप धनुष का धारण है । [२] हे इन्द्राग्नी ! आप (नः) = हमें (अस्मिन्) = इस (महाधने) = महनीय धन को प्राप्त करानेवाले संग्राम में तथा (गविष्टिषु) = इन ज्ञान की वाणियों को प्राप्त करने के निमित्त इन वाणियों के अन्वेषण में (मा परावर्त्तम्) = मत छोड़ दो। जब हमारे जीवन का ध्येय बल व प्रकाश को प्राप्त करना बना रहता है तो हम वासनाओं का शिकार नहीं होते तथा ज्ञान की वाणियों को अधिकाधिक प्राप्त करनेवाले होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- बल व प्रकाश को प्राप्त करना ही हमारे जीवन का ध्येय हो। ऐसा होने पर हम सदा प्रभु स्मरण में प्रवृत्त होंगे। वासनाओं के आक्रमण से बचे रहेंगे तथा स्वाध्याय प्रवृत्त होंगे।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

के विजयिनो भवेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! ये नर इन्द्राग्नी आ तन्वते बाह्वोर्हि धन्वानि धृत्वाऽस्मिन् महाधनेऽस्माँस्तन्वते गविष्टिषु प्रवीणाः सन्तो यथेन्द्राग्नी नो मा परा वर्क्तं तथा विदधति तान् वयं सङ्गच्छेमहि ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्राग्नी) वायुविद्युतौ (आ) (हि) खलु (तन्वते) विस्तृणन्ति (नरः) नायकाः (धन्वानि) धनूंषि (बाह्वोः) भुजयोर्मध्ये (मा) (नः) अस्मान् (अस्मिन्) (महाधने) सङ्ग्रामे (परा) (वर्क्तम्) त्यजेताम् (गविष्टिषु) गवां किरणानामिष्टयः सङ्गतयो यासु क्रियासु तासु ॥७॥
भावार्थभाषाः - ये राजप्रजाजना विद्युदादिनाऽऽग्नेयादीन्यस्त्राणि निर्माय सङ्ग्रामस्य विजेतारो जायन्ते तेऽस्मिन् संसारे राज्यैश्वर्येण सुखं विस्तारयितुं शक्नुवन्ति ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Agni, cosmic energy and heat of life, leaders and best of humanity, stretch their bows between their arms. In this great battle business of life, pray do not forsake us in the heat of action in which light and fire must be integrated as life and inspiration.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Who can become victorious-is told.

अन्वय:

O men! let us associate with those leaders, who extend the application of the air and electricity, who having arrows etc. in their arms protect us in this battle and who being experts in all activities, where the rays of the sun are united, Arrange things in such a manner that the air and electricity may not harm us.

भावार्थभाषाः - Those kings and people of the State, who manufacture arms with the use of fire and electricity etc. become victorious in battles, can extend happiness in this world, with the help of abundant wealth and kingdom that they possess.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो राजा व प्रजा विद्युत इत्यादींनी आग्नेय अस्त्रे वगैरे तयार करून युद्ध जिंकतात ते या जगात राज्याचे ऐश्वर्य प्राप्त करून सुखाची वृद्धी करू शकतात. ॥ ७ ॥