वांछित मन्त्र चुनें

प्र नु वो॑चा सु॒तेषु॑ वां वी॒र्या॒३॒॑ यानि॑ च॒क्रथुः॑। ह॒तासो॑ वां पि॒तरो॑ दे॒वश॑त्रव॒ इन्द्रा॑ग्नी॒ जीव॑थो यु॒वम् ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra nu vocā suteṣu vāṁ vīryā yāni cakrathuḥ | hatāso vām pitaro devaśatrava indrāgnī jīvatho yuvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। नु। वो॒च॒। सु॒तेषु॑। वा॒म्। वी॒र्या॑। यानि॑। च॒क्रथुः॑। ह॒तासः॑। वा॒म्। पि॒तरः॑। दे॒वऽश॑त्रवः। इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑। जीव॑थः। यु॒वम् ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:59» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:25» मन्त्र:1 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब दस ऋचावाले उनसठवें सूक्त का प्रारम्भ है, इसके प्रथम मन्त्र में मनुष्य क्या करके बलिष्ठ हों, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्राग्नी) वायु और बिजुली के समान अध्यापक और उपदेशको ! (युवम्) तुम दोनों (यानि) जिन (सुतेषु) उत्पन्न हुए पदार्थों में (वीर्या) पराक्रमों को (चक्रथुः) किया करते हो उनसे (वाम्) तुम दोनों के जो (देवशत्रवः) विद्वानों से द्वेष करनेवाले शत्रु (हतासः) नष्ट हों और तुम दोनों बहुत समय तक (जीवथः) जीवते हो यह (वाम्) तुम दोनों को मैं (नु) शीघ्र (प्र, वोचा) उपदेश देता हूँ जिससे तुम दोनों के (पितरः) पालनेवाले भी ऐसा (वाम्) तुम दोनों को उपदेश दें ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य उत्पन्न हुए मनुष्यों में पराक्रम की उन्नति करते हैं, उनके शत्रु विलय (नाश) को प्राप्त होते हैं ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

बल व प्रकाश का मेल

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्राग्नी) = बल व प्रकाश के देवो! (युवम्) = आप दोनों (सुतेषु) = हमारे जीवन-यज्ञों में (जीवथ:) = सदा जीवित रहो। मैं (वाम्) = आपके (वीर्या) = उन शक्तिशाली कर्मों को (नु) = अब (प्रवोचा) = प्रकर्षेण कहता हूँ (यानि चक्रथुः) = जिन्हें आप करते हों। [२] (वाम्) = आपके (पितरः) [पीयति हिंसा कर्मा] = हिंसा करनेवाले (देवशत्रवः) = दिव्य गुणों के विनाशक आसुरभाव (हतासः) = नष्ट किये गये हैं। इन आसुरभावों के विनाश से जीवन दिव्य गुणों के प्रकाश से प्रकाशित हो उठा है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- बल व प्रकाश के देव मिलकर हमारे जीवनयज्ञ में आसुरभावों का विनाश करते हैं। आसुरभावों को विनष्ट करके ही वस्तुतः 'इन्द्र व अग्नि' जीवित रहते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मनुष्याः किं कृत्वा बलिष्ठा जायेरन्नित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्राग्नी ! युवं यानि सुतेषु वीर्या चक्रथुस्तैर्वां देवशत्रवो हतास स्युश्चिरञ्जीवथ इति वामहं नु प्र वोचा। येन युवयोः पितरोऽप्येवं वामुपदिशन्तु ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) (नु) सद्यः (वोचा) उपदिशामि। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (सुतेषु) निष्पन्नेषु (वाम्) युवाम् (वीर्या) वीर्याणि (यानि) (चक्रथुः) कुरुथः (हतासः) नष्टाः (वाम्) युवयोः (पितरः) पालकाः (देवशत्रवः) देवानां विदुषामरयः (इन्द्राग्नी) वायुविद्युताविवाध्यापकाध्येतारौ (जीवथः) (युवम्) युवाम् ॥१॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या उत्पन्नेषु मनुष्येषु पराक्रममुन्नयन्ति तेषां शत्रवो विलीयन्ते ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Agni, electric and heat energies of nature and their parent sources, I celebrate deeds of wondrous order you have performed in the yajnic creations of the world of nature. Gone are the opposite forces, and you two are alive and active.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

By doing what, do man become mighty-is told.

अन्वय:

O teachers and preachers you who are like the air and electricity, as a result of the valorous deeds that you do when things are made, let the enemies of the enlightened men be destroyed and may you live long, this is what I say to you. Let your father or guardians also preach to you like this.

भावार्थभाषाः - The enemies of those persons disappear, who, develop strength among the men that are born.
टिप्पणी: How strange it is to find Shri Sayanacharya interpreting पितर: used in this mantras as हिन्सकाः (पीयर्तिहिन्स) कर्मा।तस्मैतद-रूपम्। about which Prof. Wilson says "By Pitris, in this place, the Scholiast says--Asuras are intended, as derived from the root Pi-to injure, prijatic-hinsa Karma. Griffith after translating 'your father, enemies of Gods, were smitted down' remarks in foot note. "The meaning is obscure. Sayana explains Pitara as asuras or demons, deriving the word from a root pi to injure. Prof. Grass man reads conjectively "Piyavo- scorners" instead of the unsuitable pitara..." (Hymns the Rigveda translated by Griffith Vol. 1 p. 628). All this is nothing but the wild imagination of the same scholars of the east and west. Rishi Dayanand Sarasvati takes पितरः as पालकाः which is the well-known meaning of the word. His is clear and straight forward meaning, in which there is no obscurity.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात इंद्र व अग्नीच्या गुणांचे वर्णन करण्याने या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - जी माणसे पराक्रम करून उन्नती करतात त्यांच्या शत्रूंचा नाश होतो. ॥ १ ॥