वांछित मन्त्र चुनें

यास्ते॑ पूष॒न्नावो॑ अ॒न्तः स॑मु॒द्रे हि॑र॒ण्ययी॑र॒न्तरि॑क्षे॒ चर॑न्ति। ताभि॑र्यासि दू॒त्यां सूर्य॑स्य॒ कामे॑न कृत॒ श्रव॑ इ॒च्छमा॑नः ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yās te pūṣan nāvo antaḥ samudre hiraṇyayīr antarikṣe caranti | tābhir yāsi dūtyāṁ sūryasya kāmena kṛta śrava icchamānaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

याः। ते॒। पू॒ष॒न्। नावः॑। अ॒न्तरिति॑। स॒मु॒द्रे। हि॒र॒ण्ययीः॑। अ॒न्तरि॑क्षे। चर॑न्ति। ताभिः॑। या॒सि॒। दू॒त्याम्। सूर्य॑स्य। कामे॑न। कृ॒त॒। श्रवः॑। इ॒च्छमा॑नः ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:58» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:24» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् किसको बना कहाँ जाकर क्या पावे, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (कृत) किये हुए विद्वन् ! (पूषन्) भूमि के समान पुष्टियुक्त ! (याः) जो (ते) आपकी (हिरण्यययीः) तेजोमयी सुवर्णादिकों से सुभूषित (नावः) प्रशंसनीय नौकायें (समुद्रे) समुद्र वा (अन्तरिक्षे) अन्तरिक्ष में (अन्तः) भीतर (चरन्ति) जाती हैं (ताभिः) उनसे (कामेन) कामना करके (श्रवः) अन्नादिक की (इच्छमानः) इच्छा करते हुए (सूर्यस्य) सूर्य्य के (दूत्याम्) दूत की क्रिया के समान कामना को (यासि) प्राप्त होते हो, इससे धन्य हो ॥३॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य सुदृढ़ नावें और भूविमानों को भूमि और अन्तरिक्ष में चलनेवाले यानों को अन्तरिक्ष में चलने को रचते और उनसे देश-देशान्तरों को जाय आकर अपनी इच्छा को पूरी करते हैं, वे ही सूर्य्य के समान प्रकाशित कीर्तिवाले होते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

पूषा की नौकाएँ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (कामेन कृत) = कामना के द्वारा सारे संसार को उत्पन्न करनेवाले [सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय] (पूषन्) = पोषक प्रभो ! (याः) = जो (ते) = आपकी (हिरण्ययीः नावः) = ज्योतिर्मयी नाव तुल्य वेदवाणियाँ हैं, जो (समुद्रे) = [समुद्] आनन्दमय (अन्तरिक्षे अन्तः) = हृदयान्तरिक्ष में (चरन्ति) = गति करती हैं, प्रसन्न मन में जिनका प्रकाश होता है, (ताभिः) = उनके द्वारा दूत्याम् ज्ञान सन्देश प्रापण के कार्य को (यासि) = आप प्राप्त होते हैं। इन वेदवाणियों के द्वारा आप हमें ज्ञान का सन्देश सुनाते हैं। हमारे लिये (सूर्यस्य श्रवः) = सूर्य के यश को, प्रकाश को (इच्छमानः) = चाहते हैं। जैसे सूर्य प्रकाश से देदीप्यमान है, इसी प्रकार आप हमारे हृदयों को भी ज्ञान के प्रकाश से दीप्त करते हैं । [२] प्रभु ने यह सारा संसार कामना से ही उत्पन्न किया है, हमारे लिये जब प्रभु चाहते हैं तो इस ज्ञान के प्रकाश को प्रकट कर देते हैं। हम प्रभु के इस अनुग्रह के पात्र तभी बनते हैं जब कि अपने इस हृदय को निर्मल व प्रसन्न बना पाते हैं। प्रभु से दिया गया यह ज्ञान हमारे लिये नाव का कार्य करता है, इसके द्वारा हम भवसागर को तैरनेवाले बनते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु से दिया गया ज्ञान हमारे लिये भवसागर को तरानेवाली नाव के समान होता हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वान् किं निर्माय क्व गत्वा किं प्राप्नुयादित्याह ॥

अन्वय:

हे कृत पूषन् ! यास्ते हिरण्ययीर्नावः समुद्रेऽन्तरिक्षेऽन्तश्चरन्ति ताभिः कामेन श्रव इच्छमानस्सूर्यस्य दूत्यामिव कामनां यासि तस्माद्धन्योऽसि ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (याः) (ते) तव (पूषन्) भूमिरिव पुष्टियुक्त (नावः) प्रशंसनीया नौकाः (अन्तः) मध्ये (समुद्रे) सागरे (हिरण्ययीः) तेजोमय्यः सुवर्णादिसुभूषिताः (अन्तरिक्षे) आकाशे (चरन्ति) गच्छन्ति (ताभिः) (यासि) (दूत्याम्) दूतस्य क्रियामिव (सूर्यस्य) (कामेन) (कृत) यो विद्वान् कृतस्तत्सम्बुद्धौ (श्रवः) अन्नादिकम् (इच्छमानः) ॥३॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या सुदृढा नावो भूविमानानि भुव्यन्तरिक्षविमानान्यन्तरिक्षे च गमनाय रचयन्ति तैश्च देशदेशान्तरं गत्वाऽऽगत्य कामनामलं कुर्वन्ति त एव सूर्य्यवत् प्रकाशितकीर्त्तयो भवन्ति ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O sagely scholar and realised soul, Pusha, giver of nourishment for body, mind and soul, golden are your vessels moving over the sea and in the sky. By these vessels you go round the world with love and desire for further food for knowledge and acting as messenger of the sun for the world.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should an enlightened person (or an artist) construct or, where should he go and what should he gain-is told.

अन्वय:

O strong or robust (like the earth) made a scholar by enlightened men! you are blessed, whose golden ships (aircrafts) move about in the firmament and by the help of which desiring food, wealth and glory, you go to fulfil your noble desire like the messenger of the sun.

भावार्थभाषाः - Those men only become glorious in the world who construct very strong aero planes on earth, travel by them in the firmament and with splendid golden ships in the oceans, go from one country to another and thus fulfil their noble desires.
टिप्पणी: The faulty translation of the mantra even as done by Prof. Wilson and Griffith shows the science of navigation and aero planes mentioned in the Vedas. Prof. Wilson's translation of the first two lines is as follows:- "With those thy golden vessels, which navigate within the ocean, firmament etc. Griffith's translation of the above two lines is. Pushan, with the golden ships that travel across the ocean-in the airs' mid region. (Griffith's Hymns of the Rigveda Vol. I P. 627)
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे समुद्रात दृढ नावा व अंतरिक्षात जाण्यासाठी विमाने तयार करतात, त्याद्वारे देशदेशांतरी जातात-येतात व आपली इच्छा पूर्ण करतात तीच सूर्याप्रमाणे प्रकाशित होऊन कीर्तिमान बनतात. ॥ ३ ॥