वांछित मन्त्र चुनें

या शर्धा॑य॒ मारु॑ताय॒ स्वभा॑नवे॒ श्रवोऽमृ॑त्यु॒ धुक्ष॑त। या मृ॑ळी॒के म॒रुतां॑ तु॒राणां॒ या सु॒म्नैरे॑व॒याव॑री ॥१२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yā śardhāya mārutāya svabhānave śravo mṛtyu dhukṣata | yā mṛḻīke marutāṁ turāṇāṁ yā sumnair evayāvarī ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

या। शर्धा॑य। मारु॑ताय। स्वऽभा॑नवे। श्रवः॑। अमृ॑त्यु। धुक्ष॑त। या। मृ॒ळी॒के। म॒रुता॑म्। तु॒राणा॑म्। या। सु॒म्नैः। ए॒व॒ऽयाव॑री ॥१२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:48» मन्त्र:12 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:3» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:12


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब माता जन सन्तानों को सदा शिक्षा देवें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् जनो ! (या) जो विद्या और सुन्दरशिक्षायुक्त विद्या पढ़ाने वा उपदेश करनेवाली (मारुताय) मनुष्यों के इस (स्वभानवे) अपनी विशेष बुद्धि के प्रकाश वा (शर्धाय) बल के लिये (अमृत्यु) जिसमें मृत्युभय विद्यमान नहीं उस (श्रवः) श्रवण को (धुक्षत) परिपूर्ण करे वा (या) जो विदुषी स्त्री (मृळीके) सुख करनेवाले व्यवहार में (तुराणाम्) शीघ्रकारी (मरुताम्) मनुष्यों के बीच मृत्युभय जिसमें नहीं उस श्रवण को परिपूर्ण करे तथा (सुम्नैः) सुखों से (या) जो शिक्षा करने वा (एवयावरी) दुःख निवारणवाली सन्तानों की शिक्षा करती है, वही यहाँ मानने योग्य होती है ॥१२॥
भावार्थभाषाः - वे ही स्त्रियाँ धन्य हैं, जो अपने सन्तानों को विद्या और सुन्दर शिक्षायुक्त करने व कराने को निरन्तर प्रयत्न करती हैं ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शर्धाय मारुताय स्वभानवे

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र में वर्णित (या) = जो वेद धेनु (अमृत्यु) = मृत्यु से ऊपर उठानेवाले (श्रवः) = ज्ञानदुग्ध को (शर्धाय) = वासनाओं का हिंसन करनेवाले । (मरुताय) = प्राणसाधना करनेवाले [मरुतः = प्राणा:], (स्वभानवे) = आत्मदीप्तिवाले पुरुष के लिये (धुक्षत) = दोहती है। वेद धेनु का ज्ञानदुग्ध हमें मृत्यु से ऊपर उठानेवाला है। यह प्राप्त उन पुरुषों को होता है, जो वासनाओं का हिंसन करें, प्राणसाधना की प्रवृत्तिवाले है, आत्मज्ञान की ओर झुकाव रखते हैं। [२] यह वेद धेनु वह है (या) = जो (मरुताम्) = प्राणसाधना करनेवाले (तुराणाम्) = काम-क्रोध आदि शत्रु हिंसक पुरुषों के (मृडीके) = सुख के निमित्त होती है। और (या) = जो (सुम्नैः) = स्तोत्रों के साथ (एवयावरी) = गतिशील इन्द्रियाश्वों के द्वारा प्राप्त होनेवाली है। जो प्रभु का स्तोता बनता है और गतिशील इन्द्रियाश्वोंवाला होता है, वही इस वेद धेनु का दोहन कर पाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम शत्रुहिंसक प्राणसाधक व आत्मज्ञान की प्रवृत्तिवाले बनकर वेद धेनु का दोहन और सुखी जीवनवाले हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मातरः सन्तानान् सदा शिक्षेरन्नित्याह ॥

अन्वय:

हे विद्वांसो ! या मारुताय स्वभानवे शर्धायामृत्यु श्रवो धुक्षत या मृळीके तुराणां मरुताममृत्यु श्रवो धुक्षत सुम्नैर्यैवयावरी सन्तानाञ्छिक्षितान् करोति सैवाऽत्र माननीया भवति ॥१२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (या) विद्यासुशिक्षायुक्ता अध्यापिकोपदेशिका वा (शर्धाय) बलाय (मारुताय) मरुतां मनुष्याणामस्मै (स्वभानवे) स्वकीयप्रज्ञाप्रदीप्तये (श्रवः) श्रवणम् (अमृत्यु) अविद्यमानं मृत्युभयं यस्मिन् (धुक्षत) प्रपूरयेत् (या) विदुषी स्त्री (मृळीके) सुखकारके व्यवहारे (मरुताम्) मनुष्याणाम् (तुराणाम्) शीघ्रकारिणाम् (या) शिक्षिका (सुम्नैः) सुखैः (एवयावरी) दुःखनिवारिका ॥१२॥
भावार्थभाषाः - ता एव स्त्रियो धन्याः सन्ति याः स्वापत्यानि विद्यासुशिक्षायुक्तानि कर्तुंर् कारयितुं च सततं प्रयतन्ते ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O mother teacher, O divine speech, you are the one who create, kindle, refine and raise the word and vision of immortal value for the strength and refinement of dynamic people for self-enlightenment, and who are a divine messenger for the good and well-being of vibrant people of fast action with gifts of comfort and cultured behaviour.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The mothers should always teach their children-is further told.

अन्वय:

O enlightened men ! that highly learned teacher or preacher, who fills children with immortal knowledge, for strength which mortals possess and to sharpen their intellect, snau (the mother) fills them with immortal knowledge, in a dealing bestowing happiness. She removes miseries by conferring joy and thus makes her progeny well-educated, becomes worthy of reverence.

भावार्थभाषाः - Only those mothers are blessed, who constantly try to make their children possessors of true knowledge and good education or arrange so through other teachers.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - ज्या स्रिया आपल्या संतानांना विद्या व सुंदर शिक्षणाने युक्त करण्याचा व करविण्याचा प्रयत्न करतात त्याच स्त्रिया धन्य असतात. ॥ १२ ॥