वांछित मन्त्र चुनें

म॒हीर॑स्य॒ प्रणी॑तयः पू॒र्वीरु॒त प्रश॑स्तयः। नास्य॑ क्षीयन्त ऊ॒तयः॑ ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mahīr asya praṇītayaḥ pūrvīr uta praśastayaḥ | nāsya kṣīyanta ūtayaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

म॒हीः। अ॒स्य॒। प्रऽनी॑तयः। पू॒र्वीः। उ॒त। प्रऽश॑स्तयः। न। अ॒स्य॒। क्षी॒य॒न्ते॒। ऊ॒तयः॑ ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:45» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:21» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (अस्य) इस राजा की (महीः) बड़ी (उत) और (पूर्वीः) प्राचीन वेदों में कही हुई (प्रणीतयः) उत्तम नीति और (ऊतयः) रक्षण आदि क्रियायें हैं (अस्य) इसकी (प्रशस्तयः) श्रेष्ठ कीर्तियाँ (न) नहीं (क्षीयन्ते) क्षीण होती हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - जो राजाजन नित्य बड़ी राजधर्म्मनीति को धारण करके पुत्र के सदृश प्रजाओं का पालन करते हैं, उनका नाशरहित यश होता है ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रणीति- प्रशस्ति ऊति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अस्य) = इस प्रभु के (प्रणीतयः) = प्रणयन हमें उन्नतिपथ पर ले चलने के कार्य (महीः) = अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है। (उत) = और (प्रशस्तयः) = इस प्रभु की प्रशस्तियाँ पूर्वी बहुत हैं अथवा हमारा पालन व पूरण करनेवाली हैं। [२] (अस्य) = इस प्रभु की (ऊतयः) = रक्षायें (न क्षीयन्ते) = कभी क्षीण नहीं होती। प्रभु के रक्षण कार्य सदा चलते ही हैं। मनुष्य अशक्ति व अज्ञान के कारण कई बार रक्षण नहीं कर पाता। चाहते हुए भी माता-पिता भी सन्तान के रक्षण में कई बार अपने को अशक्त अनुभव करते हैं। प्रभु के यहाँ अशक्ति व अज्ञान का प्रश्न ही नहीं है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु के प्रणयन महान् हैं। प्रभु की प्रशस्तियाँ हमारा पालन व पूरण करनेवाली हैं। प्रभु के रक्षण कभी क्षीण नहीं होते।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! अस्य राज्ञो महीरुत पूर्वीः प्रणीतय ऊतयः सन्त्यस्य प्रशस्तयो न क्षीयन्ते ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (महीः) महत्यः (अस्य) राज्ञः (प्रणीतयः) प्रकृष्टा नीतयः (पूर्वीः) प्राचीना वेदोदिताः (उत) (प्रशस्तयः) सत्कीर्त्तयः (न) निषेधे (अस्य) (क्षीयन्ते) (ऊतयः) रक्षणाद्याः क्रियाः ॥३॥
भावार्थभाषाः - ये राजानो नित्यं महतीं राजधर्मनीतिं धृत्वा पुत्रवत् प्रजाः पालयन्ति तेषामक्षया कीर्तिर्जायते ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Great are this ruler’s policies and acts of leadership, universal and admirable. Never do his honour, reputation and modes of defence, protection and progress go down.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of king duties is continued.

अन्वय:

O men! great and good are the policies of this king, as sanctioned by the eternal Vedas. His protections and glories never fail.

भावार्थभाषाः - Those kings, who ever upholding good policy, nourish their subjects like their own children, attain imperishable glory or good reputation.
टिप्पणी: The mantra is equally applicable to God, the king of kings or Sovereign of the world. By प्रणीतय: in that case is to be meant-ways of guiding or leading forward. The next mantra makes it clear that here also God can be taken.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे राजे नित्य महान राजधर्मनीतीनुसार पुत्राप्रमाणे प्रजेचे पालन करतात त्यांना अखंड कीर्ती प्राप्त होते. ॥ ३ ॥