वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्र॒ तुभ्य॒मिन्म॑घवन्नभूम व॒यं दा॒त्रे ह॑रिवो॒ मा वि वे॑नः। नकि॑रा॒पिर्द॑दृशे मर्त्य॒त्रा किम॒ङ्ग र॑ध्र॒चोद॑नं त्वाहुः ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indra tubhyam in maghavann abhūma vayaṁ dātre harivo mā vi venaḥ | nakir āpir dadṛśe martyatrā kim aṅga radhracodanaṁ tvāhuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्र॑। तुभ्य॑म्। इत्। म॒घ॒ऽव॒न्। अ॒भू॒म॒। व॒यम्। दा॒त्रे। ह॒रि॒ऽवः॒। मा। वि। वे॒नः॒। नकिः॑। आ॒पिः। द॒दृ॒शे॒। म॒र्त्य॒ऽत्रा। किम्। अ॒ङ्ग। र॒ध्र॒ऽचोद॑नम्। त्वा॒। आ॒हुः ॥१०॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:44» मन्त्र:10 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:17» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:10


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा और प्रजाजन परस्पर कहाँ प्रेरणा करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अङ्ग) अङ्ग के तुल्य वर्त्तमान (हरिवः) प्रशंसित मनुष्यों से और (मघवन्) बहुत धनों से युक्त (इन्द्र) पूर्णविद्यावाले राजन् ! (दात्रे) दान करने के स्वभाववाले (तुभ्यम्) आपके लिये (इत्) ही देनेवाले (वयम्) हम लोग (अभूम) होवें आप हम लोगों की (मा) मत (वि, वेनः) कामना करिये और (आपिः) व्याप्त होनेवाला हुआ मैं आपको विरुद्ध दृष्टि से (नकिः) नहीं (ददृशे) देखता हूँ तथा (मर्त्यत्रा) मनुष्यों में आप (किम्) किस की इच्छा करते हो जिससे (रध्रचोदनम्) धन की प्राप्ति के लिये प्रेरणा करनेवाले आपको विद्वान् जन (आहुः) कहते हैं, इससे हम लोग आपका आश्रयण करें ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे राजा और प्रजा जनो ! जैसे आप लोग आपस के लिये धन आदि से और सुख दान से सबको श्रेष्ठ कर्म्मों में प्रेरणा करिये, वैसे मिल के सत्य, न्यायपालन का अनुष्ठान करिये ॥१०॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

नकि: आपिः ददृशेमर्त्यत्रा

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (मघवन्) = ज्ञान रूप ऐश्वर्यशालिन् इन्द्र शत्रुविद्रावक बल सम्पन्न प्रभो ! (वयम्) = हम (दात्रे) = इन ऐश्वर्यों को देनेवाले (तुभ्यम्) = आपके लिये ही (अभूम) = शेषभूत-सन्तानतुल्य हों। आपको ही अपना (हितैषी) = जानकर हम संसार के सब व्यवहारों में वर्तें । हे (हरिवः) = प्रशस्त इन्द्रियाश्वों को प्राप्त करानेवाले प्रभो ! (मा विवेनः) = हमारे प्रति अपगत कामनावाले आप (इत्) = हम आपके सदा प्रीति पात्र बने रहें । [२] यहाँ (मर्त्यत्रा) = मनुष्यों में (आपिः) = मित्र (नकिः) = नहीं (ददृशे) = दिखता। मानव मैत्री स्वार्थमयी होने से स्थायी नहीं होती। पर (किम्) = इस विषय में आपका क्या कहना । हे अंग-प्रिय प्रभो, सतत गतिशील प्रभो ! (त्वा) = आपको (रध्रचोदनम्) = कार्य प्रेरक धन [धनों का प्रेरक] (आहुः) = कहते हैं। आप अपने उपासकों के लिये सब आवश्यक धनों को देते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु 'मघवान्' हैं, 'इन्द्र' हैं। हमारे लिये ज्ञान व बल को प्राप्त कराते हैं। प्रभु ही एकमात्र निःस्वार्थ मित्र हैं। वे प्रभु ही कार्य-साधक धनों को सदा प्राप्त करानेवाले हैं। संसार के मित्रताएँ अन्ततः स्वार्थमयी हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजप्रजाजनाः परस्परं कुत्र प्रेरययेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे अङ्ग हरिवो मघवन्निन्द्र ! दात्रे तुभ्यमिद्दातारो वयमभूम त्वमस्मान्मा वि वेन आपिः सन्नहं भवन्तं विरुद्धदृष्ट्या नकिर्ददृशे मर्त्यत्रा किमिच्छसि यतो रध्रचोदनं त्वा विद्वांस आहुस्तस्माद् वयं त्वाश्रयेम ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्र) पूर्णविद्य राजन् (तुभ्यम्) (इत्) एव (मघवन्) बहुधनयुक्त (अभूम) भवेम (वयम्) (दात्रे) दानकरणशीलाय (हरिवः) प्रशंसितमनुष्ययुक्त (मा) (वि) विरोधे (वेनः) कामयथाः (नकिः) निषेधे (आपिः) य आप्नोति सः (ददृशे) पश्यामि (मर्त्यत्रा) मर्त्येषु (किम्) (अङ्ग) अङ्गवद्वर्तमान (रध्रचोदनम्) धनस्य प्राप्तये प्रेरकम् (त्वा) (आहुः) कथयन्ति ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे राजप्रजाजना यथा यूयं परस्परस्मै धनादिना सुखदानेन सर्वान्त्सत्कर्मसु प्रेरयेत तथा मिलित्वा सत्यं न्यायपालनानुष्ठानं कुर्यात् ॥१०॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of power and majesty, let us be, let us live and work only for you, generous and charitable ruler. Pray do not ignore us, do not neglect us. There is none visible among the mortals around here our own such as you, lord of horse and men, otherwise, O lord dear as breath of life, why would they call you the inspirer for the achievement of honour and excellence in life?
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Where should the king and his subjects urge upon one another-is told.

अन्वय:

O very dear wealthy king ! you have many admirable men as your assistants or followers, let me be liberal donors to you, who are giver of happiness. Please do not look down upon us. Let me be like your kith and kin and may not look upon you adversely. What do you desire among men. Because the enlightened persons call you impeller for the acquirement of wealth, therefore, we take shelter in you.

भावार्थभाषाः - O king and his subjects ! as you urge upon one another to do noble deeds with wealth and by giving happiness in the same manner, unitedly you should administer justice and have all just dealings.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजा व प्रजाजनांनो ! जसे तुम्ही आपापसात धन इत्यादींनी परस्परांना सुखी करता व सर्वांना सत्कर्मात प्रेरित करता, तसे सर्वांनी मिळून सत्य व न्यायाचे पालन करा. ॥ १० ॥