वांछित मन्त्र चुनें

ह्वया॑मसि॒ त्वेन्द्र॑ याह्य॒र्वाङरं॑ ते॒ सोम॑स्त॒न्वे॑ भवाति। शत॑क्रतो मा॒दय॑स्वा सु॒तेषु॒ प्रास्माँ अ॑व॒ पृत॑नासु॒ प्र वि॒क्षु ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

hvayāmasi tvendra yāhy arvāṅ araṁ te somas tanve bhavāti | śatakrato mādayasvā suteṣu prāsmām̐ ava pṛtanāsu pra vikṣu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ह्वया॑मसि। त्वा॒। आ। इ॒न्द्र॒। या॒हि॒। अ॒र्वाङ्। अर॑म्। ते॒। सोमः॑। त॒न्वे॑। भ॒वा॒ति॒। शत॑क्रतो॒ इति॒ शत॑ऽक्रतो। मा॒दय॑स्व। सु॒तेषु॑। प्र। अ॒स्मान्। अ॒व॒। पृत॑नासु। प्र। वि॒क्षु ॥५॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:41» मन्त्र:5 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:13» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह कैसा हुआ क्या करे, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (शतक्रतो) असङ्ख्य बुद्धियुक्त तथा उत्तम कर्म्म करने और (इन्द्र) सब प्रकार से रक्षा करनेवाले (ते) आपके (तन्वे) शरीर के लिये जो (सोमः) बड़ी ओषधि आदि का रस (अर्वाङ्) नीचे चलनेवाला (प्र, भवति) प्रभाव को प्राप्त होता है उसको आप (याहि) प्राप्त हूजिये और जिन (त्वा) आपको हम लोग (आ, ह्वयामसि) पुकारते हैं वह आप (सुतेषु) उत्पन्न हुए ऐश्वर्य्यों में (अस्मान्) हम लोगों की (प्र, अव) उत्तम प्रकार रक्षा करो और (पृतनासु) मनुष्यों वा सेनाओं में और (विक्षु) प्रजाओं में (अरम्) अच्छे प्रकार (मादयस्वा) आनन्द करो वा आनन्द कराओ ॥५॥
भावार्थभाषाः - जो राजा अपने ऐश्वर्य्य से सम्पूर्ण प्रजाओं की न्याय से रक्षा करता है, वह प्रशंसित, अधिक अवस्थावाला और आनन्दयुक्त वा आनन्द करानेवाला भी होता है ॥५॥ इस सूक्त में इन्द्र, राजा और सोम के रस का गुणवर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इससे पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह इकतालीसवाँ सूक्त और तेरहवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सोम द्वारा शक्तियों का विस्तार

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! (त्वा ह्वयामसि) = हम आपको पुकारते हैं । (अर्वाङ् याहि) = हमें आभिमुख्येन प्राप्त होइये । (ते सोमः) = आपका यह सोम [वीर्यशक्ति] (तन्वे) = शक्तियों के विस्तार के लिये (भवाति) = होता है। [२] हे (शतक्रतो) = अनन्त प्रज्ञान व शक्तिवाले प्रभो ! आप (सुतेषु) = इन सोमों के उत्पन्न होने पर (मादयस्व) = हमारे जीवनों को उल्लासमय करिये। आप (पृतनासु) = संग्रामों में (अस्मान्) = हमें (प्र अवि) = प्रकर्षेण रक्षित करिये। (विक्षु) = सब प्रजाओं में हमारा अवश्य प्र [अव] = रक्षण करिये।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु को पुकारें। रक्षित सोम हमारी शक्तियों का विस्तार करे। उत्पन्न सोम हमारे उल्लास का कारण बने । हमें वासनाओं व रोगों से रक्षित करें। अगले सूक्त में भी 'भरद्वाज बार्हस्पत्य' इन्द्र का आराधन करते हैं -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स कीदृशः सन् किं कुर्य्यादित्याह ॥

अन्वय:

हे शतक्रतो इन्द्र ! ते तन्वे यस्सोमोऽर्वाङ् प्र भवाति तं त्वं याहि। यन्त्वा वयमाह्वयामसि स त्वं सुतेष्वस्मान् प्राव पृतनासु विक्ष्वरं मादयस्वा ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ह्वयामसि) आह्वयामः (त्वा) त्वाम् (आ) (इन्द्र) सर्वतो रक्षक (याहि) गच्छ (अर्वाङ्) योऽर्वाग् गच्छति सः (अरम्) अलम्। अत्र वर्णव्यत्ययेन लस्य स्थाने रः। (ते) तव (सोमः) महौषध्यादिरसः (तन्वे) शरीराय (भवाति) भवेत् (शतक्रतो) असंख्यप्रज्ञ उत्तमकर्मन् वा (मादयस्वा) आनन्दाऽऽनन्दय वा। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (सुतेषु) निष्पन्नेष्वैश्वर्येषु (प्र) (अस्मान्) (अव) रक्ष (पृतनासु) मनुष्येषु सेनासु वा। पृतना इति मनुष्यनाम। (निघं०२.३) (प्र) (विक्षु) प्रजासु ॥५॥
भावार्थभाषाः - यो राजा स्वैश्वर्येण सर्वाः प्रजा न्यायेन रक्षति स प्रशंसितश्चिरायुरानन्दित आनन्दयिता च भवतीति ॥५॥ अत्रेन्द्रराजसोमगुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इत्येकचत्वारिंशत्तमं सूक्तं त्रयोदशो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, ruler and protector, we invoke and exhort you, go forward, let the soma of exhilaration and social dignity be sufficient and inspiring for your health and the body politic. O lord of a hundred great actions and yajnic victories, rise and celebrate the glory of life among the people raised and refined to the sweetness and beauty of culture. Guide on, protect and promote us among the nations and powers of the world.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a king do and how-is told.

अन्वय:

O prosperous king! endowed with infinite wisdom and good actions, go to drink that Soma (the juice of the great invigorating herbs) which strengthens your body. We call on you, to come and protect us when the wealth has been gathered. Be glad and delight us well in the armies during a battle and among men in general.

भावार्थभाषाः - That king, who justly protects all his subjects with his wealth, is admired, lives long, is happy and delights all.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो राजा आपल्या ऐश्वर्याने संपूर्ण प्रजेचे न्यायाने रक्षण करतो तो प्रशंसित, दीर्घायू व आनंदी किंवा आनंदी करणारा असतो. ॥ ५ ॥