वांछित मन्त्र चुनें

अपा॑दि॒त उदु॑ नश्चि॒त्रत॑मो म॒हीं भ॑र्षद्द्यु॒मती॒मिन्द्र॑हूतिम्। पन्य॑सीं धी॒तिं दैव्य॑स्य॒ याम॒ञ्जन॑स्य रा॒तिं व॑नते सु॒दानुः॑ ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

apād ita ud u naś citratamo mahīm bharṣad dyumatīm indrahūtim | panyasīṁ dhītiṁ daivyasya yāmañ janasya rātiṁ vanate sudānuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अपा॑त्। इ॒तः। उत्। ऊँ॒ इति॑। नः॒। चि॒त्रऽत॑मः। म॒हीम्। भ॒र्ष॒त्। द्यु॒ऽमती॑म्। इन्द्र॑ऽहूतिम्। पन्य॑सीम्। धी॒तिम्। दैव्य॑स्य। याम॑न्। जन॑स्य। रा॒तिम्। व॒न॒ते॒। सु॒ऽदानुः॑ ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:38» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:10» मन्त्र:1 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब पाँच ऋचावाले अड़तीसवें सूक्त का प्रारम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में मनुष्यों को कैसे विद्वान् की सेवा करनी चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जो (अपात्) पैरों से रहित (इतः) प्राप्त हुआ (चित्रतमः) अत्यन्त अद्भुत गुण, कर्म्म और स्वभाववाला (सुदानुः) उत्तम दानवाला (नः) हम लोगों के लिये (द्युमतीम्) विद्या के प्रकाशवाली (इन्द्रहूतिम्) अत्यन्त ऐश्वर्य्य की प्रकाशिका (पन्यसीम्) प्रशंसा करने योग्य (दैव्यस्य) श्रेष्ठ गुण अथवा विद्वानों में हुए (जनस्य) मनुष्य की (धीतिम्) धारणा से युक्त बुद्धि को और (महीम्) महती वाणी को तथा (यामन्) चलते हैं जिसमें उस मार्ग में (रातिम्) दान को (उत्, भर्षत्) धारण करता (उ) और (वनते) सेवन करता है, वह विद्वान् मङ्गल करनेवाला होता है ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जिस यथार्थवक्ता विद्वान् की सब के ऊपर दया, विद्यादान, निष्कपटता और उत्तम दृष्टि वर्त्तमान है, वही सब से सत्कार करने योग्य होता है ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ध्यानशील व दानशील

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (चित्रतमः) = वह चायमीयतम- सर्वाधिक पूज्य अथवा आश्चर्यभूत प्रभु (नः) = हमें (इत्) = इधर से, अर्थात् इन काम-क्रोध-लोभ आदि शत्रुओं से (उत् उ) = निश्चयंपूर्वक ही (अपात्) = रक्षित करें । वे प्रभु हमारे अन्दर (महीम्) = पूजा की भावना से युक्त (द्युमती) = ज्योतिर्मयी (इन्द्रहूतिम्) = प्रभु की पुकार को, प्रभु की आराधना को (भर्षद्) = धारण करें। वस्तुतः यह प्रभु की आराधना ही हमें काम-क्रोध आदि शत्रुओं से रक्षित करेगी । [२] (सुदानु:) = वे शोभन दानवाले व अच्छी प्रकार शत्रुओं को नष्ट करनेवाले प्रभु [दाप् लवने] (दैव्यस्य) = देववृत्तिवाले (जनस्य) =पुरुष के (यामन्) = जीवनमार्ग में (पन्यसीं धीतिम्) = स्तुत्य [प्रशंसनीय] ध्यान की वृत्ति को व (रातिम्) = दानशीलता को (वनते) = सम्भक्त करते हैं। अर्थात् इस दैव्यजन को प्रभु ध्यानशील व दानशील बनाते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु हमारा रक्षण करते हैं। वे हमारे में आराधना की वृत्ति को जगाते हैं। हमें ध्यानशील व दानशील बनाते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मनुष्यैः कीदृशो विद्वान्त्सेवनीय इत्याह ॥

अन्वय:

योऽपादितश्चित्रतमस्सुदानुर्नो द्युमतीमिन्द्रहूतिं पन्यसीं दैव्यस्य जनस्य धीतिं महीं यामन् रातिमुद्भर्षदु वनते स विद्वन्मङ्गलकारी भवति ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अपात्) अविद्यमानाः पादा यस्य सः (इतः) प्राप्तः (उत्) (उ) (नः) अस्माकम् (चित्रतमः) अतिशयेनाद्भुतगुणकर्मस्वभावः (महीम्) महतीं वाचम्। महीति वाङ्नाम। (निघं०१.११ (भर्षत्) बिभर्ति (द्युमतीम्) विद्याप्रकाशवतीम् (इन्द्रहूतिम्) परमैश्वर्य्यप्रकाशिकाम् (पन्यसीम्) प्रशंसनीयाम् (धीतिम्) धारणायुक्तां धियम् (दैव्यस्य) देवेषु दिव्यगुणेषु विद्वत्सु वा भवस्य (यामन्) यान्ति यस्मिन् मार्गे तस्मिन् (जनस्य) मनुष्यस्य (रातिम्) दानम् (वनते) सम्भजति (सुदानुः) शोभनदानः ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यस्याप्तस्य विदुषः सर्वेषामुपरि दया विद्यादानं निष्कपटता सुदृष्टिश्च वर्त्तते स एव सर्वैः सत्कर्त्तव्योऽस्ति ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May Indra, lord immaculate, wondrous power and glorious ruler, perfect, self-existent and self- sustained, be here direct and accept and exalt our sincere, abundant and brilliant voice of adoration in honour of divinity. The lord is a generous and munificent giver, loves the celebrative voice of the heart and cherishes the homage of noble godly people on way to divinity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What kind of an enlightened person should be served by men—is told?

अन्वय:

That enlightened person is auspicious, who is free from all ignorance, endowed with wonderful merits, actions and temperament, good donor and who upholds that intellect, which is full of the light of true knowledge, revealer of great wealth and admirable steadfast wisdom of the person of divine virtues, great speech and charity given while walking on the path of righteousness.

भावार्थभाषाः - O men! that absolutely truthful enlightened person alone is worthy of respect, who is king to all, is giver of knowledge, is free from deceit and he has good outlook in life and loving sight (epleasing appearance).
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात इंद्र, विद्वान, उत्तम बुद्धी व वाणीचे गुणवर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जे विद्वान सर्वावर दया दाखवितात, विद्या दान करतात व त्यांच्याजवळ निष्कपटता व उत्तम दृष्टी विद्यमान असते त्यांचाच सर्वांनी सत्कार करावा. ॥ १ ॥