वांछित मन्त्र चुनें
देवता: इन्द्र: ऋषि: नरः छन्द: त्रिष्टुप् स्वर: धैवतः

स गोम॑घा जरि॒त्रे अश्व॑श्चन्द्रा॒ वाज॑श्रवसो॒ अधि॑ धेहि॒ पृक्षः॑। पी॒पि॒हीषः॑ सु॒दुघा॑मिन्द्र धे॒नुं भ॒रद्वा॑जेषु सु॒रुचो॑ रुरुच्याः ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa gomaghā jaritre aśvaścandrā vājaśravaso adhi dhehi pṛkṣaḥ | pīpihīṣaḥ sudughām indra dhenum bharadvājeṣu suruco rurucyāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। गोऽम॑घाः। ज॒रि॒त्रे। अश्व॑ऽचन्द्राः। वाज॑ऽश्रवसः। अधि॑। धे॒हि॒। पृक्षः॑। पी॒पि॒हि। इषः॑। सु॒ऽदुघा॑म्। इ॒न्द्र॒। धे॒नुम्। भ॒रत्ऽवा॑जेषु। सु॒ऽरुचः॑। रु॒रु॒च्याः॒ ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:35» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:7» वर्ग:7» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) विद्या और ऐश्वर्य्य के देनेवाले राजन् ! (सः) वह आप (जरित्रे) विद्या और गुण के प्रकाश करनेवाले के लिये जो (गोमघाः) पृथिवी के राज्यरूप धनवाले (अश्वश्चन्द्राः) घोड़े हैं सुवर्ण जिनके वे (वाजश्रवसः) अन्न और विद्याश्रवण युक्त (पृक्षः) सम्बन्ध करने योग्य हैं उनको हम लोगों में (अधि, धेहि) धारण करिये और (इषः) प्राप्त होने योग्य रसों को (पीपिहि) पीजिये और (भरद्वाजेषु) धारण किया विज्ञान जिन्होंने उन विद्वानों में (सुदुघाम्) उत्तम प्रकार कामना पूर्ण करनेवाली (धेनुम्) विद्या और शिक्षा से युक्त वाणी को (सुरुचः) तथा उत्तम प्रीतिवालों को (रुरुच्याः) प्रीतियुक्त करिये ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! अपनी प्रजाओं में पूर्ण विद्या और सम्पूर्ण धन को धारण कर और शरीर के आरोग्यपन को बढ़ा के धर्म्म में रुचि करिये ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सुरुचः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (सः) = वे आप (जरित्रे) = स्तोता के लिये (पृक्षः) = उन अन्नों को (अधि धेहि) = आधिक्येन धारण करिये जो (गोमघाः) = उत्कृष्ट ज्ञानेन्द्रियों को देनेवाले हों [गाव: ज्ञानेन्द्रिया, महतेर्दानकर्मणः] (अश्वश्चन्द्राः) = आह्लादमय कर्मेन्द्रियों को प्राप्त करानेवाले हों [अश्रुवते कर्मसु] उन इन्द्रियों को जो कर्मों में आह्लाद का अनुभव करती हैं। तथा उन अन्नों को प्राप्त कराइये जो कि (वाजश्रवसः) = शक्ति वे ज्ञान का साधन बनते हैं। [२] हे प्रभो ! (इषः पीपिहि) = हमारे हृदयों को अपनी प्रेरणाओं से आप्याति करिये। हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! (सुदुघां धेनुम्) = सुख सन्दोह्य इस वेद धेनु को प्राप्त करिये। और (भरद्वाजेषु) = इन शक्ति का भरण करनेवाले पुरुषों में (सुरुचः रुरुच्या:) = उत्तम में रुचियों को दीप्त करिये। शक्ति-सम्पन्न बनकर ये उत्तम रुचिवाले हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम सात्त्विक अन्नों के सेवन से उत्कृष्ट ज्ञानैश्वर्य व शक्ति को प्राप्त करें। हृदयस्थ प्रभु की प्रेरणा को सुनें । वेद धेनु हमारे लिए सुख सन्दोह्य हो। हमारी रुचियाँ उत्तम हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र राजन्त्स त्वं जरित्रे ये गोमघा अश्वश्चन्द्रा वाजश्रवसः पृक्षस्तानस्मास्वधि धेहि। इषः पीपिहि भरद्वाजेषु सुदुघां धेनुं सुरुचश्व रुरुच्याः ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (गोमघाः) भूमिराज्यधनाः (जरित्रे) विद्यागुणप्रकाशकाय (अश्वश्चन्द्राः) अश्वाश्चन्द्राणि सुवर्णानि येषान्ते (वाजश्रवसः) वाजोऽन्नं विद्याश्रवणं च पूर्णं येषान्ते (अधि) (धेहि) (पृक्षः) सम्पर्चनीयाः (पीपिहि) पिब (इषः) प्राप्तव्यान् रसान् (सुदुघाम्) सुष्ठुकामपूर्णकर्त्रीम् (इन्द्र) विद्यैश्वर्यप्रद (धेनुम्) विद्याशिक्षायुक्तां वाचम् (भरद्वाजेषु) धृतविज्ञानेषु विद्वत्सु (सुरुचः) शोभना रुग् रुचिः प्रीतिर्येषां तान् (रुरुच्याः) रुचितान् कुर्य्याः ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! स्वप्रजासु पूर्णां विद्यामखिलं धनं धृत्वा शरीरारोग्यं वर्धयित्वा धर्म्मे रुचिं कुर्य्याः ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, ruler of the world, give us the honour and excellence of a free world order, liquid wealth of gold in circulation, progressive advancement and renown in abundance for a planned programme, and drink the soma of attainable success worthy of a nation of knowledge, virtue and love of divinity, and thus help us create and structure an earthly order of fruitful prosperity for the dynamic bearers of science and action, a lovely world of beauty and splendour indeed.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of duties of a king-is continued.

अन्वय:

O giver of knowledge and wealth- king! grant unto us those men worthy of association for a manifester of the knowledge and virtues who are endowed with the administration of the land as their wealth, who are full of food materials and knowledge, and uphold such persons for all of us. Drink good and nourishing juice of fruits and herbs etc. Make the upholders of right knowledge, lovers of the speech full of wisdom and education which accomplishes all good desires and of those persons whose love is good and sincere.

भावार्थभाषाः - O king! establish perfect knowledge and all wealth in your subjects, increase physical power and health and have love for righteousness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजा ! प्रजेमध्ये पूर्ण विद्या व संपूर्ण धन धारण करून शरीराचे आरोग्य वाढवून धर्मात रुची उत्पन्न कर. ॥ ४ ॥