वांछित मन्त्र चुनें

वधी॒दिन्द्रो॑ व॒रशि॑खस्य॒ शेषो॑ऽभ्याव॒र्तिने॑ चायमा॒नाय॒ शिक्ष॑न्। वृ॒चीव॑तो॒ यद्ध॑रियू॒पीया॑यां॒ हन्पूर्वे॒ अर्धे॑ भि॒यसाप॑रो॒ दर्त् ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

vadhīd indro varaśikhasya śeṣo bhyāvartine cāyamānāya śikṣan | vṛcīvato yad dhariyūpīyāyāṁ han pūrve ardhe bhiyasāparo dart ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वधी॑त्। इन्द्रः॑। व॒रऽशि॑खस्य। शेषः॑। अ॒भि॒ऽआ॒व॒र्तिने॑। चा॒य॒मा॒नाय॑। शिक्ष॑न्। वृ॒चीव॑तः। यत्। ह॒रि॒यू॒पीया॑याम्। हन्। पूर्वे॑। अर्धे॑। भि॒यसा॑। अप॑रः। दर्त् ॥५॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:27» मन्त्र:5 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:23» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह कैसा है, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यत्) जो (शेषः) अवशिष्ट (इन्द्रः) सूर्य (वृचीवतः) अविद्या का छेदन प्रशंसित जिसके उस (वरशिखस्य) श्रेष्ठ शिखावाले के समान मेघ के (अभ्यावर्त्तिने) चारों ओर घूमनेवाले के लिये जैसे वैसे (चायमानाय) सत्कार करनेवाले के लिये (शिक्षन्) विद्या देता हुआ (भियसा) भय से (हरियूपीयायाम्) विचारशील मनुष्यों की इच्छा करते हुओं की पान क्रिया में (पूर्वे) सन्मुख (अर्द्धे) अर्द्धभाग में (हन्) नाश करता वा (वधीत्) नाश करे (अपरः) अन्य बिजुलीरूप अग्नि उसको (दर्त्) विदीर्ण करता है, वैसे वर्त्तमान उपदेश का हम लोग सत्कार करें ॥५॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य पूर्व अवस्था में विद्वानों से विद्या ग्रहण करके बुरे व्यसनों का त्याग करके उत्तमस्वभावयुक्त होते हैं, वे अधर्माचरण से डरते हैं ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अभ्यावर्ती चायमान '

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्रः) = वह शत्रुओं का विद्रावण करनेवाले प्रभु (वरशिखस्य) = प्रकाश की किरणों को आवृत कर लेनेवाले कामासुर [वृत्र] के (शेष:) = सन्तान को [कामासुर के बच्चे को] (वधीत्) = नष्ट कर देते हैं। इसके विनाश से ये (अभ्यावर्तिने) = निरन्तर कर्त्तव्य कर्मों को आवृत्त करनेवाले, दिनभर कर्त्तव्य-चक्र के पालन में लगे रहनेवाले, (चायमानाय) = पूजा करनेवाले उपासक के लिये (शिक्षन्) = ईप्सित बलों को देते हुए होते हैं । [२] (यत्) = जब वे प्रभु (हरियूपीयायाम्) = दुःखों का हरण करनेवाले यज्ञ-स्तम्भोंवाली इस यज्ञभूमि शरीर में [ पुरुषो वाव यज्ञः] (पूर्वे अर्धे) = जीवन के पूर्व भाग में, अर्थात् यौवन दशा में ही (वृचीवत:) = इन उच्छेदक वासनारूप शत्रुओं को हन् नष्ट करते हैं तो भियसा भय से ही (अपरः) = हमारा शत्रु (दर्त्) = विदीर्ण हो जाता है। 'वरशिख का शेष' ही अपर है। इस अपर का हमारे जीवन में स्थान नहीं रहता।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम कर्त्तव्य-चक्र में लगे रहकर प्रभु का पूजन करनेवाले बनें। प्रभु हमारे लिये उच्छेदक वासनारूप शत्रु को जीवन के पूर्वार्ध में ही विनष्ट करेंगे ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स कीदृश इत्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यद्यः शेष इन्द्रस्सूर्यो वृचीवतो वरशिखस्याऽभ्यावर्त्तिन इव चायमानाय शिक्षन् भियसा हरियूपीयायां पूर्वेऽर्द्धे हन् वधीत्, अपरो विद्युदग्निस्तं दर्त् दृणाति तथा वर्त्तमानमुपदेशकं वयं सत्कुर्याम ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वधीत्) हन्यात् (इन्द्रः) (वरशिखस्य) वरा शिखा यस्य तद्वत् मेघस्य (शेषः) यः शिष्यते (अभ्यावर्त्तिने) अभ्यावर्तितुं शीलं यस्य तस्मै (चायमानाय) सत्कर्त्रे (शिक्षन्) विद्यां ददन् (वृचीवतः) वृचिरविद्याछेदनं प्रशस्तं यस्य तस्य (यत्) यः (हरियूपीयायाम्) हरीन् मुनीनिच्छतां पीयायां पानक्रियायाम् (हन्) हन्ति (पूर्वे) सम्मुखे (अर्द्धे) (भियसा) भयेन (अपरः) (दर्त्) दृणाति ॥५॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्याः पूर्वे वयसि विद्वद्भ्यो विद्यां गृहीत्वा दुर्व्यसनानि हत्वा सुशीला भवन्ति तेऽधर्माचरणाद् बिभ्यति ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Just as Indra, the sun, breaks the cloud on high to the last drop of rain, so should Indra, eminent teacher as well as the ruler, in the act of giving instruction to the dedicated learners all round vigilant in a sustained manner, while giving them pioneering enlightenment in their love of scholars and scholarship, dispel their basic fear, ignorance and negative tendencies and thus eliminate the possibilities of later resurgence of evil with the healthy fear of unknown and unexpected consequences.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How is an ideal king-is told.

अन्वय:

As the sun smites down the cloud, so a king full of splendor destroys his enemies and gives instruction to a man who approaches him again and again and honors him. He slays the wicked enemies at the place of drinking the Soma of those good men who desire the Munis (hermits) if they disturb them mischievously. The electric current sent by the king destroys such wicked person. At the same time, while destroying the wicked, we should honor a preacher of truth.

भावार्थभाषाः - Those men who in the early part of their life receive good education from scholars and having given up all vices are of good character and temperament, are always afraid of unrighteous conduct (They keep themselves away from all unrighteous - acts).
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे पूर्वावस्थेत विद्वानांकडून विद्या ग्रहण करून वाईट व्यसनांचा त्याग करून उत्तम स्वभावयुक्त होतात ती अधर्माच्या आचरणाला घाबरतात. ॥ ५ ॥