वांछित मन्त्र चुनें

त्वं क॒विं चो॑दयो॒ऽर्कसा॑तौ॒ त्वं कुत्सा॑य॒ शुष्णं॑ दा॒शुषे॑ वर्क्। त्वं शिरो॑ अम॒र्मणः॒ परा॑हन्नतिथि॒ग्वाय॒ शंस्यं॑ करि॒ष्यन् ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvaṁ kaviṁ codayo rkasātau tvaṁ kutsāya śuṣṇaṁ dāśuṣe vark | tvaṁ śiro amarmaṇaḥ parāhann atithigvāya śaṁsyaṁ kariṣyan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। क॒विम्। चो॒द॒यः॒। अ॒र्कऽसा॑तौ। त्वम्। कुत्सा॑य। शुष्ण॑म्। दा॒शुषे॑। व॒र्क्। त्वम्। शिरः॑। अ॒म॒र्मणः॑। परा॑। अ॒ह॒न्। अ॒ति॒थि॒ऽग्वाय॑। शंस्य॑म्। क॒रि॒ष्यन् ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:26» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:21» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राजा क्या करे, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे तेजस्विराजन् ! (त्वम्) आप (अर्कसातौ) अन्न आदि के विभाग में (कविम्) विद्वान् की (चोदयः) प्रेरणा करिये और (त्वम्) आप (कुत्साय) वज्र के लिये और (दाशुषे) दान करनेवाले के लिये (शुष्णम्) बल को (वर्क्) काटते हो और (त्वम्) आप (अमर्मणः) नहीं विद्यमान मर्म जिसमें उसके (शिरः) शिर को (परा, अहन्) दूर करिये और (अतिथिग्वाय) अतिथियों को प्राप्त होनेवाले के लिये (शंस्यम्) प्रशंसा करने योग्य कर्म को (करिष्यन्) करते हुए वर्तमान हो, इससे आप सत्कार करने योग्य हो ॥३॥
भावार्थभाषाः - राजा विद्या और विनय आदि श्रेष्ठ गुणों से युक्त जनों को राजकार्यों में युक्त करे और उन्नति को करता हुआ विद्या आदि का दाता होकर प्रशंसा को प्राप्त होवे ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'शुष्ण व शंवर' का विनाश

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (त्वम्) = आप (अर्कसातौ) = सूर्यमण्डल की प्राप्ति के निमित्त (कविम्) = इस क्रान्तदर्शी ज्ञानी पुरुष को (चोदय:) = प्रेरित करते हैं। यह कवि संसार के विषयों से ऊपर उठता हुआ सूर्यमण्डल का भेदन करता हुआ आपको प्राप्त होता है । [२] (त्वम्) = आप (दाशुषे) = अपने को आपके प्रति अर्पण करनेवाले (कुत्साय) = वासनाओं का संहार करनेवाले पुरुष के लिये (शुष्णम्) = शक्ति का शोषण करनेवाले काम को (वर्क्) = छिन्न करते हैं। आपकी कृपा से ही यह कुत्स शुष्ण का विनाश करके शक्ति- सम्पन्न होता हुआ आपको प्राप्त होता है। [३] (त्वम्) = आप ही (अतिथिग्वाय) = अतिथियों का सत्कार करनेवाले इस साधक के लिये (शंस्य करिष्यन्) = प्रशंसनीय सुख को करने के हेतु से (अमर्मणः) = अपने को मर्महीन मानते हुए ईर्ष्यारूपी असुर के (शिरः) = सिर को (पराहन्) = नष्ट करते हैं। ईर्ष्या मनुष्य की शान्ति का विनाश करती है, सो यह 'शंवर' कहलाती है। अतिथियज्ञ करनेवाला पुरुष इस ईर्ष्यासे ऊपर उठता ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु [ख] हमें ज्ञानी बनाकर सूर्यमण्डल का भेदन करनेवाला बनाते हैं, [ख] कामवासना रूप 'शुष्णासुर' को समाप्त करते हैं, [ग] ईर्ष्यारूप असुर को दूर करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजा किं कुर्यादित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र राजँस्त्वमर्कसातौ कविं चोदयस्त्वं कुत्साय दाशुषे च शुष्णं वर्क् त्वममर्मणः शिरः पराऽहन्, अतिथिग्वाय शंस्यं करिष्यन् वर्तसे तस्मात् सत्कर्तव्योऽसि ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (कविम्) विद्वांसम् (चोदयः) प्रेरय (अर्कसातौ) अन्नादिविभागे (त्वम्) (कुत्साय) वज्राय (शुष्णम्) बलम् (दाशुषे) दात्रे (वर्क्) छिनत्सि (त्वम्) (शिरः) (अमर्मणः) अविद्यमानानि मर्माणि यस्मिँस्तस्य (परा) (अहन्) दूरीकुर्याः (अतिथिग्वाय) योऽतिथीनागच्छति तस्मै (शंस्यम्) प्रशंसनीयं कर्म (करिष्यन्) ॥३॥
भावार्थभाषाः - राजा विद्याविनयादिशुभगुणान् राजकार्येषु योजयेत्, उन्नतिञ्च करिष्यन् विद्यादीनां दाता भूत्वा प्रशंसां प्राप्नुयात् ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - You enthuse and inspire the creative visionary in the work on solar energy, thunder and lightning. You break open the secrets of concentrated energy for the man of power and generosity. Thus you shake and subdue the head of invulnerable pride and intransigence and do praise-worthy service to the leader who honours and keeps open house for visiting scholars.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a king do is-again told.

अन्वय:

O king ! you urge a farsighted learned person to distribute food materials among the needy and deserving. You slay a mighty but exploiter for the protection of a devotee and for the proper use of your thunderbolt like weapon. You behead an invulnerable but cruel demon and do good to hospitable person. Therefore you are worthy of respect.

भावार्थभाषाः - A king should appoint only men endowed with knowledge, humility and other good virtues for administrative work. He should get good reputation by being giver of knowledge and thus advancing the State.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - राजाने विद्या व विनय इत्यादी शुभगुणांनी युक्त लोकांना राज्यकार्यात युक्त करावे व उन्नती करून विद्येचा दाता बनून प्रशंसेस पात्र व्हावे. ॥ ३ ॥