वांछित मन्त्र चुनें

न॒हि त्वा॒ शूरो॒ न तु॒रो न धृ॒ष्णुर्न त्वा॑ यो॒धो मन्य॑मानो यु॒योध॑। इन्द्र॒ नकि॑ष्ट्वा॒ प्रत्य॑स्त्येषां॒ विश्वा॑ जा॒तान्य॒भ्य॑सि॒ तानि॑ ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nahi tvā śūro na turo na dhṛṣṇur na tvā yodho manyamāno yuyodha | indra nakiṣ ṭvā praty asty eṣāṁ viśvā jātāny abhy asi tāni ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न॒हि। त्वा॒। शूरः॑। न। तु॒रः। न। धृ॒ष्णुः। न। त्वा॒। यो॒धः। मन्य॑मानः। यु॒योध॑। इन्द्र॑। नकिः॑। त्वा॒। प्रति॑। अ॒स्ति॒। ए॒षा॒म्। विश्वा॑। जा॒तानि॑। अ॒भि। अ॒सि॒। तानि॑ ॥५॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:25» मन्त्र:5 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:19» मन्त्र:5 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह राजा कैसा हो, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) सेना के स्वामिन् ! जैसे (त्वा) आपको (मन्यमानः) मानता हुआ (शूरः) शूरवीर जन (त्वा) आपसे (नहि) नहीं (युयोध) युद्ध करता और (न) न (तुरः) हिंसा वा शीघ्र करनेवाला (न) न (धृष्णुः) ढीठ (न) और न (योधः) प्रतियोधा (त्वा) आपसे (अभि) सब प्रकार से युद्ध करता है, किन्तु आपके (प्रति) प्रति कोई भी (नकिः) नहीं (अस्ति) है और (एषाम्) इन की जो (विश्वा) सम्पूर्ण (जातानि) प्रसिद्ध सेना हैं, जिस कारण (तानि) उनको आप जीत कर जीतते हुए (असि) हैं, इससे प्रशंसा को प्राप्त होते हैं ॥५॥
भावार्थभाषाः - राजा और राजपुरुषों को चाहिए कि विशेष करके सेनाजनों से ऐसा पराक्रम और विज्ञान बढ़ावें, जिससे कोई भी युद्ध करने की इच्छा न करे ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु अजय्य हैं

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = सब शक्तिशाली कर्मों को करनेवाले प्रभो ! (त्वा शूरः नहि युयोध) = कोई भी शूरवीर आपके साथ युद्ध नहीं कर सकता । (तुरः) = कोई भी शत्रुओं का हिंसन करनेवाला न आपका हिंसन नहीं कर पाता। (धृष्णुर्न) = शत्रुओं का धर्मण करनेवाला व्यक्ति न आपका धर्षण करने में समर्थ नहीं। और (त्वा) = आपको कोई भी (मन्यमानः योधः) = अपने को वीर माननेवाला योद्धा न (युयोध) = युद्ध में सामने नहीं आ पाता । [२] हे इन्द्र ! (एषाम्) = इनमें (नकिः त्वा प्रत्यस्ति) = कोई भी आपका मुकाबिला नहीं कर सकता । (तानि) = उन (विश्वा) = सब (जातानि) = शत्रुर्भूत हुए हुए शत्रुओं को (अभ्यासि) = आप अभिभूत करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु को कोई भी जीत नहीं सकता। प्रभु अजय्य हैं। सब को ये अभिभूत करनेवाले हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स राजा कीदृशो भवेदित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र ! यथा त्वा मन्यमानश्शूरो त्वा नहि युयोध न तुरो न धृष्णुर्न योधो त्वाभि युयोध त्वा प्रति कोऽपि नकिरस्ति एषां यानि विश्वा जातानि बलादीनि सन्ति यतस्तानि त्वं जित्वा विजयमानोऽसि तस्मात् प्रशंसां लभसे ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नहि) निषेधे (त्वा) त्वाम् (शूरः) (न) (तुरः) हिंसकः शीघ्रकारी (न) (धृष्णुः) धृष्टः (न) (त्वा) त्वाम् (योधः) युद्धकर्ता (मन्यमानः) अभिमानी सन् (युयोध) युद्ध्येत् (इन्द्र) सेनापते (नकिः) निषेधे (त्वा) त्वाम् (प्रति) (अस्ति) (एषाम्) (विश्वा) सर्वाणि (जातानि) प्रसिद्धानि (अभि) (असि) (तानि) ॥५॥
भावार्थभाषाः - राज्ञा राजपुरुषैर्विशेषतः सेनाजनैरीदृशं बलं विज्ञानं च वर्त्तनीयं येन कोऽपि योद्धुं नेच्छेत् ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Neither the brave nor impetuous nor violent nor warrior, however great and proud, can stand and fight against you. Indra, lord almighty, none is your equal, none adversary, you are supreme over all those that are bom and existent.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should a king be-is told.

अन्वय:

O Indra-Commander of the army ! no hero, no prompt violent person, no impertinent (or bold ) brave, no bad warrior proud of his velour can fight with you. None of them is match for you. You far surpass all their strength and achieve victory. Thus you get good reputation.

भावार्थभाषाः - The king, officers of the State and especially the men of the army should develop their power and knowledge in such a manner that none should dare to fight with them.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - राजा व राजपुरुष यांनी विशेषकरून सेनेचा पराक्रम व विज्ञान वाढवावे, ज्यामुळे कोणीही त्यांच्याशी युद्ध करण्याची इच्छा बाळगू नये. ॥ ५ ॥