वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्र॑ जा॒मय॑ उ॒त येऽजा॑मयोऽर्वाची॒नासो॑ व॒नुषो॑ युयु॒ज्रे। त्वमे॑षां विथु॒रा शवां॑सि ज॒हि वृष्ण्या॑नि कृणु॒ही परा॑चः ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indra jāmaya uta ye jāmayo rvācīnāso vanuṣo yuyujre | tvam eṣāṁ vithurā śavāṁsi jahi vṛṣṇyāni kṛṇuhī parācaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्र॑। जा॒मयः॑। उ॒त। ये। अजा॑मयः। अ॒र्वा॒ची॒नासः॑। व॒नुषः॑। यु॒यु॒ज्रे। त्वम्। ए॒षा॒म्। वि॒थु॒रा। शवां॑सि। ज॒हि। वृष्ण्या॑नि। कृ॒णु॒हि। परा॑चः ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:25» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:19» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:3» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) सेना के स्वामी (त्वम्) आप (ये) जो (अर्वाचीनासः) इस काल में हुए (जामयः) पतिव्रता स्त्रियों के सदृश और (उत) भी (अजामयः) सौतियाँ जैसे वैसे शत्रु जन (वनुषः) संविभाग करनेवालों को (युयुज्रे) युक्त होते अर्थात् मिलते हैं (एषाम्) इन शत्रुओं की (विथुरा) पीड़ा देनेवाली (शवांसि) सेनाओं को (त्वम्) आप (जहि) नष्ट कीजिये और अपनी सेनाओं को (वृष्ण्यानि) बलिष्ठ (कृणुही) करिये और शत्रुओं को (पराचः) पराङ्मुख कीजिये अर्थात् हटाइये ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। वे ही मन्त्री उत्तम हैं, जो धार्मिक प्रजाओं की पुत्र के सदृश रक्षा करते हैं और दुष्टों को दण्ड देते हैं और अपनी सेनाओं को बढ़ाय के शत्रुओं की सेना को पराजित करते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'जामि व अजामि' रूप शत्रु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = शत्रुविद्रावक प्रभो ! (ये) = जो (जामयः) = बन्धुत्ववाले होते हुए हमारे शत्रु हुए हैं, (उत) = और जो (अजामयः पराये) = हमारे शत्रु बने हैं, (अर्वाचीनास:) = हमारी ओर आते हुए (वनुषः) = हिंसक बने हुए (युयुज्रे) = युद्ध के लिये प्रयुक्त होते हैं, (त्वम्) = आप (एषाम्) = इन जामि व अजामि रूप शत्रुओं के (शवांसि) = [शवतिर्गतिकर्मा] आक्रमण रूप गमनों को (विथुरा) = शिथिल (कृणुहि) = कर दीजिये। इनमें हमारे पर आक्रमण के लिये उत्साह न बना रहे। [२] हे प्रभो ! आप इनके (वृष्ण्यानि) = वीर्यों को (जहि) = विनष्ट करिये और इन्हें (पराचः) = पराङ्मुख करिये रणाङ्गण से ये भाग खड़े हों।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु को अपने हृदयों में आसीन करके 'जामि व अजामि' रूप दोनों प्रकार के शत्रुओं को नष्ट करनेवाले हों ।
अन्य संदर्भ: सूचना- यहाँ अध्यात्म में जामिरूप शत्रु वे हैं जो अशुभ वृत्तियाँ जन्म से ही गत संस्कारों के रूप में हमें प्राप्त होती हैं। 'अजामि' रूप वे अशुभ वृत्तियाँ हैं जिन्हें हम इस जीवन में किसी समय सीख लेते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र ! त्वं येऽर्वाचीनासो जामय इवोताजामयो वनुषो युयुज्र एषां शत्रूणां विथुरा शवांसि त्वं जहि स्वसैन्यानि वृष्ण्यानि कृणुही शत्रून् पराचश्च ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्र) सेनेश (जामयः) पतिव्रता भार्या इव (उत) अपि (ये) (अजामयः) सपत्न्य इव शत्रवः (अर्वाचीनासः) इदानीन्तनाः (वनुषः) संविभाजकान् (युयुज्रे) युञ्जन्ति (त्वम्) (एषाम्) (विथुरा) व्यथकानि (शवांसि) बलानि (जहि) (वृष्ण्यानि) बलिष्ठानि (कृणुही) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (पराचः) पराङ्मुखान् ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । त एव सचिवा उत्तमा ये धार्मिकीः प्रजाः पुत्रवद्रक्षन्ति दुष्टांश्च दण्डयन्ति स्वसैन्यानि वर्धयित्वा शत्रुसेनां पराजयन्ति ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, mighty ruler and commander of the common wealth, whether it is your own people or other distant ones or sabotagers who join upfront against you to injure the system, you destroy their forces of sabotage, eliminate their growing potential and throw them out.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The Commander's duties are further elaborated.

अन्वय:

O Commander of the army ! you smash the strength of the enemy like the faithful wives eliminate the upkeeps. Besides strengthen your own army, in order to defeat the enemies.

भावार्थभाषाः - They alone are good (defense) ministers who defend their people like their own sons and punish the wicked by strengthening their army and thus subdue the enemy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे धार्मिक प्रजेचे पुत्राप्रमाणे रक्षण करतात व दुष्टांना दंड देतात, तसेच आपली सेना वाढवून शत्रूच्या सेनेला पराजित करतात तेच मंत्री उत्तम असतात. ॥ ३ ॥