वांछित मन्त्र चुनें

यद्वा॑ दि॒वि पार्ये॒ सुष्वि॑मिन्द्र वृत्र॒हत्येऽव॑सि॒ शूर॑सातौ। यद्वा॒ दक्ष॑स्य बि॒भ्युषो॒ अबि॑भ्य॒दर॑न्धयः॒ शर्ध॑त इन्द्र॒ दस्यू॑न् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yad vā divi pārye suṣvim indra vṛtrahatye vasi śūrasātau | yad vā dakṣasya bibhyuṣo abibhyad arandhayaḥ śardhata indra dasyūn ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। वा॒। दि॒वि। पार्ये॑। सुस्वि॑म्। इ॒न्द्र॒। वृ॒त्र॒ऽहत्ये॑। अव॑सि। शूर॑ऽसातौ। यत्। वा॒। दक्ष॑स्य। बि॒भ्युषः॑। अबि॑भ्यत्। अर॑न्धयः। शर्ध॑तः। इ॒न्द्र॒। दस्यू॑न् ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:23» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:15» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:2» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह राजा क्या करे, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) दुष्ट जनों के नाश करनेवाले (यत्) जो आप (पार्ये) पार में हुए (दिवि) कामना करने योग्य के निमित्त (वृत्रहत्ये) मेघ के हनन (वा) वा (शूरसातौ) शूर जनों से विभाग करने योग्य संग्राम में (सुष्विम्) उत्तम प्रकार उत्पन्न करनेवाले की (अवसि) रक्षा करते हो और (यत्) जो (वा) वा आप (दक्षस्य) बली (बिभ्युषः) भय करनेवाले का (अबिभ्यत्) भय करते हैं वह आप हे (इन्द्र) प्रतापी जन ! (शर्धतः) बलयुक्त से (दस्यून्) हठ से दूसरे के पदार्थ ग्रहण करनेवालों का (अरन्धयः) नाश करिये ॥२॥
भावार्थभाषाः - वही राजा होने को योग्य होवे कि जो युद्ध में अपनी सेना की रक्षा करे और शत्रु तथा चोरों का नाश करे ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'सुष्वि' बनना

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (पार्ये दिवि) = भवसागर से पार करने में उत्तम ज्ञान की प्राप्ति के निमित्त, हे इन्द्र शत्रु विद्रावक प्रभो ! (यद्वा) = अथवा (वृत्रहत्ये) = इस ज्ञान की आवरणभूत (वासना) = को विनष्ट करने के निमित्त अथवा (शूरसातौ) = शूरों से संभजनीय संग्राम में आप (सुष्विम्) = सोम का सम्पादन करनेवाले, शरीर में सोम का रक्षण करनेवाले पुरुष को (अवसि) = रक्षित करते हैं। आप से रक्षित होकर ही वह उत्कृष्ट ज्ञान को प्राप्त करता है, वासना को विनष्ट कर पाता है और अध्यात्म संग्राम में विजयी होता है। [३] (यद्वा) = अथवा हे इन्द्र शत्रु विद्रावक प्रभो! आप ही (दक्षस्य) = इस यज्ञादि उत्तम कर्मों में कुशल (बिभ्युषः) = सदा आपके भय में चलनेवाले उपासक के (शर्धतः) = आक्रमण करके हिंसन करनेवाले (दस्यून्) = दास्यभावों को (अबिभ्यत्) = भीति रहित हुए हुए (अरन्धयः) = वशीभूत करते हैं। आपकी शक्ति से शक्ति सम्पन्न उपासक ही इन आसुरभावों पर विजय पा सकता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु ही उपासक को [क] तारक ज्ञान प्राप्त करते हैं, [ख] वासना का विजेता बनाते हैं, [ग] संग्राम में जिताते हैं, [घ] और इन दास्यव भावों को वशीभूत करने में समर्थ करते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स राजा किं कुर्य्यादित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र ! यद्यस्त्वं पार्ये दिवि वृत्रहत्ये वा शूरसातौ सुष्विमवसि यद्यो वा भवान् दक्षस्य बिभ्युषोऽबिभ्यत् स त्वं हे इन्द्र ! शर्धतो दस्यूनरन्धयः ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) (वा) विकल्पे (दिवि) कमनीये (पार्ये) पारभवे (सुष्विम्) सुष्ठु सोतारम् (इन्द्र) दुष्टविदारक (वृत्रहत्ये) मेघस्य हननमिव (अवसि) रक्षसि (शूरसातौ) शूरैर्विभक्तव्ये सङ्ग्रामे (यत्) यः (वा) (दक्षस्य) बलयुक्तस्य (बिभ्युषः) यो बिभेति तस्य (अबिभ्यत्) बिभेति (अरन्धयः) हिंसय (शर्धतः) बलतः (इन्द्र) (दस्यून्) बलात् परस्वाऽऽदातॄन् ॥२॥
भावार्थभाषाः - स एव राजा भवितुमर्हेद्यो युद्धे स्वसेनां संरक्षेच्छत्रूंस्तेनांश्च हन्यात् ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Or when, O mighty lord Indra, free from fear, you protect the creator of the soma of life’s joy in the battle of the brave for the elimination of darkness and want and for advancement of light and showers of love and cherished prosperity, or when you scare away even the mighty fearsome warriors against life, you shine in divine glory. O lord Indra, we pray, subdue the forces of violence, fear and destruction.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a king do is elaborated.

अन्वय:

O Indra (destroys of the wicked) ! you protect an industrious devotee in the exalted and desirable dealing, in the battle where heroes are divided in two parties (camps) and which is like the destruction of the cloud. You are not afraid of fthe mighty person, who on the other hand is afraid of you. You being fearless and undaunted kill the powerful, wicked robbers who take other's property by force.

भावार्थभाषाः - He alone deserves to be a king who protects and leads his army in the battle and slays the enemies, thieves and robbers.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो युद्धात आपल्या सेनेचे रक्षण करतो व शत्रू आणि चोरांचा नाश करतो तोच राजा होण्यायोग्य असतो. ॥ २ ॥