वांछित मन्त्र चुनें

तमु॑ स्तुष॒ इन्द्रं॒ यो विदा॑नो॒ गिर्वा॑हसं गी॒र्भिर्य॒ज्ञवृ॑द्धम्। यस्य॒ दिव॒मति॑ म॒ह्ना पृ॑थि॒व्याः पु॑रुमा॒यस्य॑ रिरि॒चे म॑हि॒त्वम् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tam u stuṣa indraṁ yo vidāno girvāhasaṁ gīrbhir yajñavṛddham | yasya divam ati mahnā pṛthivyāḥ purumāyasya ririce mahitvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तम्। ऊँ॒ इति॑। स्तु॒षे॒। इन्द्र॑म्। यः। विदा॑नः। गिर्वा॑हसम्। गीः॒ऽभिः। य॒ज्ञऽवृ॑द्धम्। यस्य॑। दिव॑म्। अति॑। म॒ह्ना। पृ॒थि॒व्याः। पु॒रु॒ऽमा॒यस्य॑। रि॒रि॒चे। म॒हि॒ऽत्वम् ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:21» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:11» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:2» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! (यः) जो (विदानः) जानता हुआ (गीर्भिः) वाणियों से (गिर्वाहसम्) उत्तम प्रकार शिक्षित वाणी के प्राप्त करानेवाले (यज्ञवृद्धम्) यज्ञ में आदर करने योग्य विद्वान् और (दिवम्) कामना करते हुए (इन्द्रम्) परमैश्वर्य्यप्रद जन को प्राप्त होकर (पृथिव्याः) पृथिवी और (यस्य) जिस (पुरुमायस्य) बहुत कपट से युक्त दुष्ट जन की (मह्ना) महिमा से (महित्वम्) महिमा को (अति, रिरिचे) बढ़ाता है और जिसकी आप (उ) तर्क-वितर्क से (स्तुषे) प्रशंसा करते हो (तम्) उस जन को हम लोग स्वीकार करें ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य अत्यन्त ऐश्वर्य के बढ़ानेवाले सूर्यके सदृश प्रकाशमान राजा को सत्य का उपदेश करें, वे महिमा को प्राप्त होकर दुःख से अतिरिक्त होते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यज्ञवृद्धं गिर्वाहसम्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (तं इन्द्रं उ) = उस परमैश्वर्यशाली प्रभु को ही (स्तुषे) = मैं स्तुत करता हूँ (यः) = जो (विदान:) = सर्वज्ञ हैं। (गिर्वाहसम्) = ज्ञान वाणियाँ का वहन [धारण] करनेवाले हैं। (गीर्भिः) = स्तुति वाणियों से (यज्ञवृद्धम्) = यज्ञों में वृद्धि को प्राप्त होते हैं। अर्थात् स्तुतियों व यज्ञों द्वारा प्रभु के प्रकाश का अन्तःकरण में वर्धन होता है। [२] यस्य (पुरुमायस्य) = जिस अनन्त प्रज्ञानवाले प्रभु की (महित्वम्) = महिमा (दिवं अति रिरिचे) = सूर्य को व द्युलोक को लांघ जाती है। जो प्रभु सूर्य से अधिक दीप्त हैं और द्युलोक से अधिक विशाल हैं। वे प्रभु (मह्ना) = अपनी महिमा से (पृथिव्याः अतिरिरिचे) = पृथिवी से बहुत अधिक बढ़े हुये हैं। द्युलोक व पृथिवीलोक प्रभु की महिमा को सीमित नहीं कर पाते।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मैं प्रभु का स्तवन करता हूँ जो सर्वज्ञ हैं, स्तुतियों व यज्ञों द्वारा प्राप्त होते हैं और जो अपनी महिमा से द्युलोक व पृथिवीलोक से भी महान् हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! यो विदानो गीर्भिर्गिर्वाहसं यज्ञवृद्धं दिवमिन्द्रं लब्ध्वा पृथिव्या यस्य पुरुमायस्य मह्ना महित्वमति रिरिचे यं त्वमु स्तुषे तं वयं स्वीकुर्याम ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तम्) (उ) (स्तुषे) प्रशंससि (इन्द्रम्) परमैश्वर्यप्रदम् (यः) (विदानः) जानन् (गिर्वाहसम्) सुशिक्षितवाक्प्रापकम् (गीर्भिः) वाग्भिः (यज्ञवृद्धम्) यज्ञे पूज्यं विद्वांसम् (यस्य) (दिवम्) कामयमानम् (अति) (मह्ना) महत्त्वेन (पृथिव्याः) (पुरुमायस्य) बहुकपटस्य दुष्टस्य (रिरिचे) अतिरिणक्ति (महित्वम्) महिमानम् ॥२॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्याः परमैश्वर्यवर्धकं सूर्यमिव प्रकाशमानं राजानं सत्यमुपदिशेयुस्ते महिमानं प्राप्य दुःखाऽतिरिक्ता जायन्ते ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra is the lord omniscient who alone knows the ultimate mystery of existence. I adore and glorify him who is the ultimate content of all speech, who is exalted by songs of adoration in yajnas, and whose glory by its sublimity and omnipotence transcends the light of heaven and the magnitude of the world of nature.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The people's duties are described.

अन्वय:

O king ! one who is knowledgeable and seeks respected scholars through his balanced and merited speeches, he gets most potential and prosperous people and land. By eradicating deceptive and wicked people, he enhances the prestige and fame of his kingdom. We greatly admire and accept such man as our ruler.

भावार्थभाषाः - The philosopher-guides who provide truthful sermons to a sun like glorious ruler, they become spare of griefs and sorrows.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे परम ऐश्वर्यवर्धक सूर्याप्रमाणे तेजस्वी राजाला सत्याचा उपदेश करतात ती महान बनून दुःखातून मुक्त होतात. ॥ २ ॥