वांछित मन्त्र चुनें

तूर्व॒न्नोजी॑यान्त॒वस॒स्तवी॑यान्कृ॒तब्र॒ह्मेन्द्रो॑ वृ॒द्धम॑हाः। राजा॑भव॒न्मधु॑नः सो॒म्यस्य॒ विश्वा॑सां॒ यत्पु॒रां द॒र्त्नुमाव॑त् ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tūrvann ojīyān tavasas tavīyān kṛtabrahmendro vṛddhamahāḥ | rājābhavan madhunaḥ somyasya viśvāsāṁ yat purāṁ dartnum āvat ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तूर्व॑न्। ओजी॑यान्। त॒वसः॑। तवी॑यान्। कृ॒तऽब्र॑ह्मा। इन्द्रः॑। वृ॒द्धऽम॑हाः। राजा॑। अ॒भ॒व॒त्। मधु॑नः। सो॒म्यस्य॑। विश्वा॑साम्। यत्। पु॒राम्। द॒र्त्नुम्। आव॑त् ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:20» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:9» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:2» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यत्) जो शत्रुओं का (तूर्वन्) नाश करता हुआ (ओजीयान्) अतिशय पराक्रमयुक्त जन (तवसः) बल का (तवीयान्) अत्यन्त प्रशंसित (कृतब्रह्मा) किया धन वा अन्न जिसने वह (वृद्धमहाः) बड़े सहायक जिसके ऐसा (इन्द्रः) ऐश्वर्य का बढ़ानेवाला (राजा) प्रकाशमान राजा (अभवत्) होवे और (सोम्यस्य) रस आदिकों में हुए (मधुनः) मधुर आदि गुणों से युक्त के और (विश्वासाम्) सम्पूर्ण (पुराम्) नगरियों के (दर्त्नुम्) नाश करनेवाले की (आवत्) रक्षा करे, उसी को राजा करिये ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो पराक्रमी, बली जनों में बली, विद्वानों में विद्वान्, वृद्ध जनों में वृद्ध और जीतते हुए भृत्यों का सत्कार करनेवाला होवे, उसी का राज्य में अभिषिक्त करके सुखी हूजिये ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

तवसः तवीयान्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (तूर्वन्) = शत्रुओं का हिंसन करता हुआ, (ओजीयान्) = ओजस्वी, (तवसः तवीयान्) = बलवान् से भी बलवत्तर, (कृतब्रह्मा) = [कृतं ब्रह्म येन] सृष्टि के प्रारम्भ में ज्ञान को देनेवाला (इन्द्रः) = परमैश्वर्यशाली प्रभु (वृद्धमहाः) = अत्यन्त प्रवृद्ध तेजवाले हैं। [२] ये प्रभु (यत्) = जब (विश्वासां पुराम्) = सब आसुर- पुरियों के (दर्लुम्) = विदारक वज्र को (आवत्) = उपासक के जीवन में प्राप्त कराते हैं, तो यह उपासक (सोम्यस्य) = सोम सम्बन्धी (मधुनः) = मधु का [वीर्यशक्ति का] राजा (अभवत्) = राजा होता है। शक्ति को अपने अन्दर सुरक्षित कर पाता है। यह आसुर पुरियों का विदारक वज्र 'क्रियाशीलता' ही है। क्रियाशील पुरुष वासनाओं से सताया नहीं जाता, और सोम शक्ति का रक्षण कर पाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु हमारे शत्रुओं का हिंसन करते हैं। तेजस्वी हैं, हमें ज्ञान देते हैं। ये प्रभु ही हमें क्रियाशील बनाकर हमारी वासनाओं का विनाश करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यद्यः शत्रूँस्तूर्वन्नोजीयांस्तवसस्तवीयान् कृतब्रह्मा वृद्धमहा इन्द्रो राजाऽभवत् सोम्यस्य मधुनो विश्वासां पुरां दर्त्नुमावत् तमेव राजानं कुरुध्वम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तूर्वन्) हिंसन् (ओजीयान्) अतिशयेन पराक्रमी (तवसः) बलस्य (तवीयान्) अतिशयेन प्रशंसितः (कृतब्रह्मा) कृतं ब्रह्म धनमन्नं वा येन सः (इन्द्रः) ऐश्वर्यवर्द्धकः (वृद्धमहाः) वृद्धा महान्तः सहाया यस्य सः (राजा) प्रकाशमानः (अभवत्) भवेत् (मधुनः) मधुरादिगुणयुक्तस्य (सोम्यस्य) सोमेषु रसादिषु भवस्य (विश्वासाम्) सर्वासाम् (यत्) (पुराम्) नगरीणाम् (दर्त्नुम्) विदारकम् (आवत्) रक्षेत् ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यः पराक्रमी बलिनां बली विदुषां विद्वान् वृद्धानां वृद्धो विजयमानानां भृत्यानां सत्कर्त्ता स्यात्तमेव राज्येऽभिषिक्तं कृत्वा सुखिनो भवत ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, refulgent and illustrious leader, is mightiest of the mighty. Breaking the clouds for shower, having created abundance of food, energy and literature of vision and wisdom, and having raised a team of veteran assistants, he becomes the real ruler of humanity, commander of honey sweets of peace and joy and saviour of all cities of the common wealth against the assailant and destroyer.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Men's ideal desires are described.

अन्वय:

O men ! you should make him as your king, who is the slayer of the foes, is mightier of the mighty and much admired, who has amassed wealth and food, multiplier of prosperity. Moreover, that king should have many great assistants. He protects that man who sends asunder the cities of the wicked and (distributes) the sweet juice of the Soma and other plants.

भावार्थभाषाः - O men! you appoint him as king and enjoy happiness who is brave, mightiest of the mighty, the great scholar, old and experienced among the old and respecter of the victorious servants or workers.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जो पराक्रमी, बलवान लोकांत बलवान, विद्वानांत विद्वान, वृद्ध लोकांत वृद्ध व जिंकलेल्या सेवकांचा सत्कार करणारा असेल त्यालाच राज्याभिषेक करून सुखी व्हा. ॥ ३ ॥