वांछित मन्त्र चुनें

त्वं धुनि॑रिन्द्र॒ धुनि॑मतीर्ऋ॒णोर॒पः सी॒रा न स्रव॑न्तीः। प्र यत्स॑मु॒द्रमति॑ शूर॒ पर्षि॑ पा॒रया॑ तु॒र्वशं॒ यदुं॑ स्व॒स्ति ॥१२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvaṁ dhunir indra dhunimatīr ṛṇor apaḥ sīrā na sravantīḥ | pra yat samudram ati śūra parṣi pārayā turvaśaṁ yaduṁ svasti ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। धुनिः॑। इ॒न्द्र॒। धुनि॑ऽमतीः। ऋ॒णोः। अ॒पः। सी॒राः। न। स्रव॑न्तीः। प्र। यत्। स॒मु॒द्रम्। अति॑। शू॒र॒। पर्षि॑। पा॒रय॑। तु॒र्वश॑म्। यदु॑म्। स्व॒स्ति ॥१२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:20» मन्त्र:12 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:10» मन्त्र:7 | मण्डल:6» अनुवाक:2» मन्त्र:12


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह क्या करे, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) सब के पालन करनेवाले (धुनिः) शत्रुओं के कम्पानेवाले (त्वम्) आप (धुनिमतीः) शब्द करती हुई प्रजायें (सीराः) नाडियाँ तथा (अपः) जल और (स्रवन्तीः) नदियाँ (समुद्रम्) समुद्र वा अन्तरिक्ष को (न) जैसे (स्वस्ति) सुख को (ऋणोः) प्रसिद्ध कीजिये और हे (शूर) वीर ! (यत्) जो आप (तुर्वशम्) शीघ्र वश को प्राप्त होनेवाले (यदुम्) यत्नशील मनुष्य का (प्र, अति पर्षि) प्रसिद्ध अत्यन्त पालन करते हो, वह आप हम लोगों को (पारया) दुःख से पार कीजिये ॥१२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। हे राजन् ! आप मङ्गल और सुख के देनेवाले शब्दों से युक्त और आनन्दित प्रजाओं को करें, जैसे नदियाँ समुद्र को प्राप्त होकर स्थिर होती हैं, वैसे प्रजायें आपको प्राप्त होकर निश्चल होवें, ऐसा करिये ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सीराः न स्त्रवन्तीः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! (त्वं धुनि:) = आप शत्रुओं को कम्पित करनेवाले हैं। (धुनिमती:) = शत्रु-कम्पन शक्तिवाली, (सीराः न स्त्रवन्तीः) = नदियों की तरह बहती हुई, अर्थात् शान्त व नम्रभाव से अपने क्रियाकलाप को करती हुई (अपः) = प्रजाओं को आप (ऋणोः) = प्राप्त होते हैं। वस्तुतः प्रभु हमारे कर्मों से ही पूजित होते हैं, कर्मों द्वारा पूजन करनेवाले व्यक्ति को प्रभु प्राप्त होते हैं। [२] हे शूर शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले प्रभो ! (यत्) = जब (समुद्रं अतिपर्षि) [कामो हि समुद्रः] = आप इस कामरूप समुद्र के पार ले जाते हो तो (तुर्वशम्) = इस (त्वरा) = से वश में करनेवाले (यदुम्) = यत्नशील मनुष्य को (स्वस्ति पारया) = कल्याण के लिए भवसागर के पार प्राप्त कराते हो। काम-समुद्र को पार करना ही भवसागर को पार करना है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु उन्हीं को प्राप्त होते हैं जो नम्र व शान्तभाव से अपने कर्त्तव्य कर्मों में लगे रहें। इन्हीं में शत्रु- कम्पन शक्ति उत्पन्न होती है। ये ही काम-समुद्र को पार करके भवसागर को तैरते हैं और कल्याण को प्राप्त करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनाः स किं कुर्यादित्याह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र ! धुनिस्त्वं धुनिमतीः सीरा अपः स्रवन्तीः समुद्रं न स्वस्त्यृणोः। हे शूर ! यद् यस्त्वं तुर्वशं यदुं प्रति पर्षि स त्वमस्मान् पारया ॥१२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (धुनिः) शत्रूणां कम्पकः (इन्द्र) सर्वपालक (धुनिमतीः) शब्दायमानाः प्रजाः (ऋणोः) प्रसाध्नुयाः (अपः) जलानि (सीराः) नाड्यः (न) इव (स्रवन्तीः) नद्यः (प्र) (यत्) यः (समुद्रम्) सागरमन्तरिक्षं वा (अति) (शूर) (पर्षि) पालयसि (पारया) दुःखात् परं देशं गमय (तुर्वशम्) सद्यो वशगमनम् (यदुम्) यत्नशीलं मनुष्यम् (स्वस्ति) सुखम् ॥१२॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। हे राजंस्त्वं मङ्गलसुखशब्दयुक्ता आनन्दिताः प्रजाः कुर्या यथा नद्यः समुद्रं प्राप्य स्थिरा भवन्ति तथा प्रजा भवन्तं प्राप्य निश्चलाः स्युरेवं कुर्याः ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, you are the shaker and arouser of life and passion. Arouse, accelerate and control the roaring streams of the nation’s life and wealth like the pulsating veins and arteries of the human system. O brave hero, you cross the seas and traverse the skies, let there be peace and well being with the industrious, self- controlled and dynamic humanity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a man do is further told.

अन्वय:

O king ! protector and nourisher of all, you being shaker of your foes, please and satisfy your subjects, who make sound expressing some discontent. They come to you which are like the nerves as rivers flowing towards the sea, make them happy. Take us across the river of misery, as you take a person who is under your control or obedient to you and an industrious person beyond misery and make them enjoy happiness.

भावार्थभाषाः - O king! make your subject always joyous uttering auspicious and happy words. As the rivers become established having reached the sea, so you should endeavor in such a manner that your subjects may become steady and contented having approached you.
टिप्पणी: In spite of these meanings of the words Turvasha and Yadu denoting men, how wrong it is on the part of many translators of the Vedas to take them as the Proper Nouns denoting some particular persons or families.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे राजा ! तू कल्याणकारक, सुखदायक शब्दांनी युक्त होऊन प्रजेला आनंदित कर व जशा नद्या समुद्राला मिळतात व स्थिर होतात तशी प्रजा तुला प्राप्त करून निश्चल राहावी असा प्रयत्न कर. ॥ १२ ॥