वांछित मन्त्र चुनें

ए॒वा ता विश्वा॑ चकृ॒वांस॒मिन्द्रं॑ म॒हामु॒ग्रम॑जु॒र्यं स॑हो॒दाम्। सु॒वीरं॑ त्वा स्वायु॒धं सु॒वज्र॒मा ब्रह्म॒ नव्य॒मव॑से ववृत्यात् ॥१३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

evā tā viśvā cakṛvāṁsam indram mahām ugram ajuryaṁ sahodām | suvīraṁ tvā svāyudhaṁ suvajram ā brahma navyam avase vavṛtyāt ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ए॒व। ता। विश्वा॑। च॒कृ॒ऽवांस॑म्। इन्द्र॑म्। म॒हाम्। उ॒ग्रम्। अ॒जु॒र्यम्। स॒हः॒ऽदाम्। सु॒ऽवीर॑म्। त्वा॒। सु॒ऽआ॒यु॒धम्। सु॒ऽवज्र॑म्। आ। ब्रह्म॑। नव्य॑म्। अव॑से। व॒वृ॒त्या॒त् ॥१३॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:17» मन्त्र:13 | अष्टक:4» अध्याय:6» वर्ग:3» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:2» मन्त्र:13


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राजा और प्रजाजन कैसा वर्त्ताव करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! जो (ता) उन (विश्वा) सम्पूर्णों को और (चकृवांसम्) करते हुए (महाम्) बड़े (उग्रम्) तेजस्वी (अजुर्य्यम्) नहीं जीर्ण हुए (सहोदाम्) बल के देनेवाले (स्वायुधम्) उत्तम शस्त्र के चलाने में चतुर (सुवज्रम्) प्रशस्त वज्ररूप अस्त्र के चलाने में समर्थ (सुवीरम्) उत्तमवीरों से युक्त (इन्द्रम्) अत्यन्त ऐश्वर्य्यवाले शत्रु के नाशक (त्वा) आपको (एवा) ही (अवसे) रक्षण आदि के लिये और न्याय करने के लिये (आ, ववृत्यात्) सब ओर से वर्त्ताव करे वह (नव्यम्) नवीनों में हुए (ब्रह्म) बड़े धन वा अन्न को बढ़ाने को समर्थ होवे ॥१३॥
भावार्थभाषाः - पिता के सदृश प्रजाओं के पालन, धनुर्वेद, राजनीति और युद्धविद्या में कुशल राजा की सब लोग वृद्धि करें और इन लोगों की यह राजा निरन्तर वृद्धि करे ॥१३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्तवन के द्वारा रक्षण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (एवा) = इस प्रकार (ता विश्वा) = ऊपर के मन्त्रों में वर्णित उन प्रसिद्ध सब कर्मों को (चकृवांसम्) = करनेवाले (इन्द्रम्) = परमैश्वर्यशाली आपको हमारे से अपनाया गया यह (नव्यं ब्रह्म) = स्तुत्य ज्ञानपूर्वक किया गया स्तोत्र [स्तवन] (आववृत्यात्) = हमारे अभिमुख करे। हम इन स्तोत्रों के द्वारा आपको प्राप्त करनेवाले हों, और इस प्रकार अवसे रक्षण के लिए हों, आपके द्वारा हम इन वासनारूप शत्रुओं के आक्रमण से बचे रहें। [२] उन आपको हम अपने अभिमुख कर पाएँ, जो आप (महाम्) = महान् हैं, (उग्रम्) = तेजस्वी हैं, (अजुर्यम्) = कभी न जीर्ण होनेवाले हैं और (सहोदाम्) = बल को देनेवाले हैं। जो आप (सुवीरम्) = उत्तम वीर हैं उन (त्वा) = आपको हम अपने अभिमुख करें जो (स्वायुधम्) = उत्तम 'इन्द्रिय प्रनव बुद्धि' रूप आयुधों को देनेवाले हैं तथा (सुवज्रम्) = उत्तम क्रियाशीलतारूप वज्र को प्राप्त कराते हैं [शोभनम् वज्रं यस्मात्] ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्तवन द्वारा हम प्रभु को प्राप्त करें। ये प्रभु हमें बल, उत्तम इन्द्रियाँ, मन व बुद्धि को प्राप्त कराएँगे। इनके द्वारा वे हमें रक्षण के योग्य बनाते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजप्रजाजनाः कथं वर्त्तेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! यस्ता विश्वा चकृवांसं महामुग्रमजुर्य्यं सहोदां स्वायुधं सुवज्रं सुवीरमिन्द्रं त्वैवाऽवसे न्यायकरणायाऽऽववृत्यात् स नव्यं ब्रह्म वर्धयितुं शक्नुयात् ॥१३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (एवा) (ता) तानि (विश्वा) सर्वाणि (चकृवांसम्) कुर्वन्तम् (इन्द्रम्) परमैश्वर्य्यवन्तं शत्रुविदारकं वा (महाम्) महान्तम् (उग्रम्) तेजस्विनम् (अजुर्य्यम्) अजीर्णम् (सहोदाम्) बलप्रदम् (सुवीरम्) उत्तमवीरावृतम् (त्वा) त्वाम् (स्वायुधम्) उत्तमायुधप्रक्षेपकुशलम् (सुवज्रम्) प्रशस्तवज्रास्त्रचालनसमर्थम् (आ) (ब्रह्म) महद्धनमन्नं वा (नव्यम्) नवेषु भवम् (अवसे) रक्षणाद्याय (ववृत्यात्) वर्त्तयेत् ॥१३॥
भावार्थभाषाः - पितृवत्प्रजापालकं धनुर्वेदराजनीतियुद्धविद्याकुशलं राजानं सर्वे वर्धयन्तु तथैतानयं राजा सततं वर्धयेत् ॥१३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Thus may our new homage of praise, prayer and yajnic service reach Indra, omnipotent lord of the universe, absolute doer of all actions, mighty, refulgent, unaging and imperishable, giver of strength and forbearance, commander of heroes, all armed and wielder of the thunderbolt of nature’s cyclic energy, and may our prayer move the lord for our protection and progress.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the kings and their subjects deal with one another is told.

अन्वय:

O king ! who is very prosperous or destroyer of enemies, that man who deals with you (approaches you) and who makes all necessary arrangements, are great. They are full of splendor, young (not old), giver of strength, surrounded by many good heroes; expert in wielding good weapons or well armed hero, able to use thunderbolt like powerful arms, for protection and justice, can multiply great wealth or good materials.

भावार्थभाषाः - All should always strengthen the hands of a king who is protector of the subjects like their own father and who is expert in the science of archery, politics and military science.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - पित्याप्रमाणे प्रजेचा पालक, धनुर्वेद, राजनीती व युद्धविद्येत कुशल राजाची वृद्धी सर्व लोकांनी करावी व त्यांचीही राजाने वृद्धी करावी. ॥ १३ ॥