वांछित मन्त्र चुनें

ए॒वेन्द्रा॒ग्निभ्या॒महा॑वि ह॒व्यं शू॒ष्यं॑ घृ॒तं न पू॒तमद्रि॑भिः। ता सू॒रिषु॒ श्रवो॑ बृ॒हद्र॒यिं गृ॒णत्सु॑ दिधृत॒मिषं॑ गृ॒णत्सु॑ दिधृतम् ॥६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

evendrāgnibhyām ahāvi havyaṁ śūṣyaṁ ghṛtaṁ na pūtam adribhiḥ | tā sūriṣu śravo bṛhad rayiṁ gṛṇatsu didhṛtam iṣaṁ gṛṇatsu didhṛtam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ए॒व। इ॒न्द्रा॒ग्निऽभ्या॑म्। अहा॑। वि। ह॒व्यम्। शू॒ष्य॑म्। घृतम्। न। पू॒तम्। अद्रि॑ऽभिः। ता। सू॒रिषु॑। श्रवः॑। बृ॒हत्। र॒यिम्। गृ॒णत्ऽसु॑। दि॒धृ॒त॒म्। इष॑म्। गृ॒णत्ऽसु॑। दि॒धृ॒त॒म् ॥६॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:86» मन्त्र:6 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:32» मन्त्र:6 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जिन (इन्द्राग्निभ्याम्) सूर्य्य और अग्नि से (अहा) दिनों को और (अद्रिभिः) मेघों से (घृतम्) घृत जैसे (न) वैसे (पूतम्) पवित्र (हव्यम्) ग्रहण करने योग्य (शूष्यम्) बल में उत्पन्न (श्रवः) अन्न होता है तथा (गृणत्सु) प्रशंसा करते हुए (सूरिषु) विद्वानों में (बृहत्) बड़े (रयिम्) धन को जो दोनों (दिधृतम्) धारण करें तथा (गृणत्सु) स्तुति करते हुए विद्वानों में (इषम्) विज्ञान को (वि, दिधृतम्) विशेष धारण करें (ता) वे दोनों (एव) ही यथावत् जानने के योग्य हैं ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । हे मनुष्यो ! जो विद्वानों में आप लोग निवास करें तो बिजुली और मेघ आदि की विद्या को जानें ॥६॥ इस सूक्त में इन्द्र, अग्नि और बिजुली के गुण वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इस से पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह छियाशीवाँ सूक्त और बत्तीसवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

श्रवः, रयिं, इषम्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (एवा) = इस प्रकार (इन्द्राग्निभ्याम्) = इन्द्र व अग्नि तत्त्वों के हेतु से (हव्यं अहावि) = हव्य पदार्थ ही जठर की वैश्वानर अग्नि में आहुत किये जाते हैं। अर्थात् सात्त्विक पदार्थों के सेवन से हम बल व प्रकाश का वर्धन करनेवाले होते हैं। (अद्रिभि:) = [to adore] उपासकों से (घृतं न) = घृत के समान (शूष्यम्) = शत्रुशोषक बल में उत्तम (पूतम्) = पवित्र अन्न ही अपने में आहुत किया जाता है। घृत तथा 'शूष्य हव्य पदार्थों का सेवन' हमारे अन्दर बल व प्रकाश को बढ़ाता है । [२] ता= वे इन्द्र और अग्निः ! आप सूरिषु ज्ञानी पुरुषों में (श्रवः) = ज्ञान को धारण करें। (गृणत्सु) = स्तोताओं में (बृहद्रयिम्) = वृद्धि के कारणभूत ऐश्वर्य को (दिधृतम्) = धारण करें तथा इन (गृणत्सु) = स्तोताओं में (इषम्) = प्रेरणा को (दिधृतम्) = धारण करें। इन्द्र व अग्नि के विकास से हृदय की पवित्रता होकर, अन्तः स्थित प्रभु प्रेरणा के सुनने का सम्भव होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- घृत तथा हव्य पदार्थों का सेवन हमारे में बल व प्रकाश का वर्धन करता है । ये बल व प्रकाश के देव हमारे जीवनों में ज्ञान, ऐश्वर्य व प्रेरणा को प्राप्त करानेवाले होते हैं। गतमन्त्र के अनुसार ज्ञान, ऐश्वर्य व प्रेरणा को प्राप्त करनेवाला व्यक्ति सदा मार्ग से चलनेवाला होने से 'एवया' कहलाता है और इस मार्ग पर चलने के लिये यह प्राणों की साधना करनेवाला व्यक्ति मरुत् [प्राण] ही कहलाता है। यह एवयामरुत् प्राणों के विषय में कहता है -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! याभ्यामिन्द्राग्निभ्यामहाऽद्रिभिर्घृतन्न पूतं हव्यं शूष्यं श्रवो जायते गृणत्सु सूरिषु बृहद्रयिं यौ दिधृतं सूरिषु गृणत्स्विषं वि दिधृतं ता एव यथावद्वेदितव्यौ ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (एव) (इन्द्राग्निभ्याम्) सूर्य्याग्निभ्याम् (अहा) अहानि (वि) (हव्यम्) हव्यं ग्रहीतुमर्हम् (शूष्यम्) शूषे बले भवम् (घृतम्) आज्यम् (न) इव (पूतम्) पवित्रम् (अद्रिभिः) मेघैः (ता) तौ (सूरिषु) विद्वत्सु (श्रवः) अन्नम् (बृहत्) महत् (रयिम्) (गृणत्सु) स्तुवत्सु (दिधृतम्) धरतम् (इषम्) विज्ञानम् (गृणत्सु) (दिधृतम्) ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । हे मनुष्या ! यदि विद्वत्सु यूयं निवसतः तर्हि विद्युन्मेघादिविद्यां विजानीत ॥६॥ अत्रेन्द्राग्निविद्युद्गुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इति षडशीतितमं सूक्तं द्वात्रिंशो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Thus homage of adoration is offered to Indra and Agni, scholars of earthly and spatial energy. From energies, by scholars is received strength, energy and power, materials for yajnic investment and development, ghrta, delicacies, like water showers sanctified by the clouds. May they, we pray, bring and bestow upon the scholars and celebrants high renown and abundant wealth, may they bring and bestow upon the admirers food and energy for a happy life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The subject of scholar's duties are highlighted.

अन्वय:

O men ! you should know well the sun and fire by which days are upheld and with the help of the clouds, food materials are produced. They are worthy of acceptance, the pure and invigorating like the clarified butter. They uphold great wealth among the praising enlightened persons which uphold (distribute. Ed.) food among the singing and praising men.

भावार्थभाषाः - If you live among the highly learned persons, you can know the science of electricity and cloud etc.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे माणसांनो! तुम्ही विद्वानांचा संग केल्यास विद्युत, मेघ इत्यादीची विद्या जाणाल. ॥ ६ ॥