वांछित मन्त्र चुनें

द्यु॒तद्या॑मानं बृह॒तीमृ॒तेन॑ ऋ॒ताव॑रीमरु॒णप्सुं॑ विभा॒तीम्। दे॒वीमु॒षसं॒ स्व॑रा॒वह॑न्तीं॒ प्रति॒ विप्रा॑सो म॒तिभि॑र्जरन्ते ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

dyutadyāmānam bṛhatīm ṛtena ṛtāvarīm aruṇapsuṁ vibhātīm | devīm uṣasaṁ svar āvahantīm prati viprāso matibhir jarante ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

द्यु॒तत्ऽया॑मानम्। बृ॒ह॒तीम्। ऋ॒तेन॑। ऋ॒तऽव॑रीम्। अ॒रु॒णऽप्सु॑म्। वि॒ऽभा॒तीम्। दे॒वीम्। उ॒षस॑म्। स्वः॑। आ॒ऽवह॑न्तीम्। प्रति॑। विप्रा॑सः। म॒तिऽभिः॑। ज॒र॒न्ते॒ ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:80» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:23» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब छः ऋचावाले अस्सीवें सूक्त का प्रारम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में स्त्रियों के गुणों को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे स्त्रि ! जैसे (विप्रासः) बुद्धिमान् जन (मतिभिः) बुद्धियों से और (ऋतेन) जल के सदृश सत्य से (द्युतद्यामानम्) प्रहरों को प्रकाश करती और (बृहतीम्) बढ़ती हुई (ऋतावरीम्) बहुत सत्य आचरण से युक्त (अरुणप्सुम्) लालरूपवाली (विभातीम्) प्रकाश करती हुई (देवीम्) प्रकाशमान और (स्वः) सूर्य्य के सदृश विद्या के प्रकाश को (आवहन्तीम्) धारण करती हुई (उषसम्) उषर्वेला की (प्रति) उत्तम प्रकार (जरन्ते) स्तुति करते हैं, उनकी तू प्रशंसा कर ॥१॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे बुद्धिमान् पति उषःकाल आदि पदार्थों की विद्या को जान कर क्षणभर भी काल व्यर्थ नहीं व्यतीत करते हैं, वैसे ही स्त्रियाँ भी व्यर्थ समय न व्यतीत करें ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सत्य-तेजस्विता - प्रकाश

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (विप्रासः) = अपने जीवन का विशेषरूप से पूरण करनेवाले ज्ञानी पुरुष (मतिभिः) = मननपूर्वक की गई स्तुतियों से (स्वः आवहन्तीम्) = प्रकाश को प्राप्त कराती हुई, (देवीम्) = दिव्यगुणों को जन्म देनेवाली (उषसम्) = उषा को (प्रतिजरन्ते) = प्रतिदिन स्तुत करते हैं। प्रातः प्रबुद्ध होकर किया जानेवाला प्रभुलवन हमें प्रकाश व दिव्यगुणों को प्राप्त कराता है । [२] ये विप्र उस उषा का स्तवन करते हैं जो (द्युतद् यामानम्) = देदीप्यमान रथवाली है, (बृहतीम्) = वृद्धि का कारण बनती है, (ऋतेन ऋतावरीम्) = यज्ञादि उत्तम कर्मों से जीवन को ऋतमय बनानेवाली है, (अरुणप्सुम्) = तेजस्वीरूपवाली है और (विभातीम्) = प्रकाशमयी है । यह उषा हमारे शरीर-रथों को दीप्त बनाती है, शक्तियों का वर्धन करती है, हमें ऋतमय तेजस्वी व प्रकाशमय करती है। उषा में जागरण से मन में ऋत, शरीर में तेजस्विता व मस्तिष्क में प्रकाश प्राप्त होता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- ज्ञानी पुरुष प्रतिदिन उषा में जागरित होकर प्रभु-स्तवन में प्रवृत्त होते हैं। यह उषा उन्हें सत्यमनवाला, तेजस्वी शरीरवाला व दीप्त मस्तिष्कवाला बनाती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ स्त्रीगुणानाह ॥

अन्वय:

हे स्त्रि ! यथा विप्रासो मतिभिर्ऋतेन द्युतद्यामानं बृहतीमृतावरीमरुणप्सुं विभातीं देवीं स्वरावहन्तीमुषसं प्रति जरन्ते तांस्त्वं प्रशंस ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (द्युतद्यामानम्) प्रहरान् द्योतयन्तीम् (बृहतीम्) (ऋतेन) जलेनेव सत्येन (ऋतावरीम्) बहुसत्याचरणयुक्ताम् (अरुणप्सुम्) प्सु इति रूपनामसु पठितम्। (निघं०३.७) (विभातीम्) प्रकाशयन्तीम् (देवीम्) देदीप्यमानाम् (उषसम्) प्रातर्वेलाम् (स्वः) आदित्यमिव विद्याप्रकाशम् (आवहन्तीम्) प्रापयन्तीम् (प्रति) (विप्रासः) (मतिभिः) प्रज्ञाभिः (जरन्ते) स्तुवन्ति ॥१॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा मेधाविनः पतय उषसादिपदार्थविद्यां विज्ञाय क्षणमपि कालं व्यर्थं न नयन्ति तथैव स्त्रियोऽपि निरर्थकं समयन्न गमयेयुः ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Saints and sages with holy mind and hymns of adoration honour and celebrate the divine dawn, crimson hued, shining brilliant, grand and sublime, illuminating hours of time and regions of space, observing universal law of eternity by simple natural conduct, and bringing the morning light and bliss of the sun.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a good lady are told.

अन्वय:

O lady ! the wise men praise the dawn with their intellects, brightening & PRAHAR (about 3 hours' period) and other parts of the time, with (by the accepted measurement of time. Ed.) the eternal law. These men are full of truthful conduct (done by sages) and bestowing the light of knowledge of the sun. Therefore you should admire them.

भावार्थभाषाः - As wise husbands knowing the science of the dawn and other things do not waste a single moment, so women also should not waste their time.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात प्रातःकाळ व स्त्रीच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्वसूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे बुद्धिमान पती उषःकाल इत्यादींची विद्या जाणून क्षणभरही व्यर्थ काळ घालवित नाहीत. तसा स्त्रियांनी व्यर्थ काळ घालवू नये. ॥ १ ॥