वांछित मन्त्र चुनें

उ॒त नो॒ गोम॑ती॒रिष॒ आ व॑हा दुहितर्दिवः। सा॒कं सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ शु॒क्रैः शोच॑द्भिर॒र्चिभिः॒ सुजा॑ते॒ अश्व॑सूनृते ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

uta no gomatīr iṣa ā vahā duhitar divaḥ | sākaṁ sūryasya raśmibhiḥ śukraiḥ śocadbhir arcibhiḥ sujāte aśvasūnṛte ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उ॒त। नः॒। गोऽम॑तीः। इषः॑। आ। व॒ह॒। दु॒हि॒तः॒। दि॒वः॒। सा॒कम्। सूर्य॑स्य। र॒श्मिऽभिः॑। शु॒क्रैः। शोच॑त्ऽभिः। अ॒र्चिऽभिः। सुऽजा॑ते। अश्व॑ऽसूनृते ॥८॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:79» मन्त्र:8 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:22» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुजाते) उत्तम विद्या से प्रकट हुई (अश्वसूनृते) बड़े ज्ञान से युक्त और (दिवः) प्रकाशमान की (दुहितः) कन्या के सदृश वर्त्तमान स्त्रि ! (सूर्य्यस्य) सूर्य्य के (रश्मिभिः) किरणों के (साकम्) साथ (उत) और (शुक्रैः) शुद्ध (शोचद्भिः) पवित्र करनेवाले (अर्चिभिः) श्रेष्ठ गुण, कर्म्म और स्वभाव के साथ (नः) हम लोगों को (गोमतीः) गौवें विद्यमान जिनमें उन (इषः) अन्न आदिकों को (आ, वह) सब प्रकार से प्राप्त कराइये ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे सूर्य्य की किरणों से उत्पन्न उषा उपकार करनेवाली होती है, वैसे ही शुभ गुण, कर्म और स्वभावों के सहित स्त्री आनन्द की उपकार करनेवाली होती है ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सूर्योदयकाल में व अग्नीन्धनकाल में

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (दिवः दुहितः) = ज्ञान का पूरण करनेवाली उषे ! (उत) = और (नः) = हमारे लिये (गोमती:) = प्रशस्त ज्ञान की वाणियोंवाली (इष:) = प्रेरणाओं को आवहा प्राप्त करा । उषा जागरण ज्ञानवृद्धि व प्रभु प्रेरणा प्राप्ति में सहायक होता है। [२] हे (सुजाते) = उत्तम विकास की कारणभूत, (अश्वसूनृते) = कर्मों में व्याप्त सूनृत वाणीवाली उषे! तू (सूर्यस्य रश्मिभिः साकम्) = सूर्य की किरणों के साथ तथा (शुक्रैः) = दीप्त (शोचद्भिः) = पवित्रता को करनेवाली (अर्चिभि) = अग्नि की ज्वालाओं के साथ हमें इन प्रशस्त ज्ञान की वाणियोंवाली प्रभु प्रेरणाओं को प्राप्त करानेवाली हो । यहाँ 'सूर्य रश्मियों के साथ ' का संकेत 'सूर्याभिमुख होकर ध्यान में बैठने से' है, तथा 'अग्नि की ज्वालाओं के साथ' का संकेत 'अग्निहोत्र करने से' है । एवं 'उषा जागरण, सूर्याभिमुख होकर सन्ध्या व अग्निहोत्र' ये तीन बातें ज्ञानयुक्त प्रेरणाओं की प्राप्ति का साधन बनती हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम उषा में प्रबुद्ध होकर, नित्य कार्यों से निवृत्त होकर, सूर्योदय होते ही सन्ध्या में स्थित हों तथा अग्निहोत्र करनेवाले बनें। यह जीवन हमें ज्ञान प्रवण करेगा और प्रभु प्रेरणा को सुनने योग्य बनायेगा।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे सुजाते अश्वसूनृते दिवो दुहितरिव स्त्रि ! सूर्य्यस्य रश्मिभिः साकमुत शुक्रैः शोचद्भिरर्चिभिः सह नो गोमतीरिष आ वहा ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (उत) अपि (नः) अस्मान् (गोमतीः) गावो विद्यन्ते यासु ताः (इषः) अन्नाद्याः (आ) (वहा) समन्तात्प्रापय। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (दुहितः) कन्येव (दिवः) प्रकाशमानस्य (साकम्) सार्धम् (सूर्य्यस्य) (रश्मिभिः) (शुक्रैः) शुद्धैः (शोचद्भिः) पवित्रकारकैः (अर्चिभिः) पूजितैर्गुणकर्मस्वभावैः (सुजाते) (अश्वसूनृते) ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा सूर्य्यस्य किरणैरुत्पन्नोषा उपकारिणी भवति तथैव शुभगुणकर्मस्वभावैः सहिता स्त्र्यानन्दोपकारिणी जायते ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - And O daughter of heaven, nobly born and enlightened, spirit of truth and progress, come with the rays of the sun, pure and purifying, sacred and sanctifying, and bring for us food and energy, lands and cows.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of ideal woman is dealt.

अन्वय:

O learned lady! you are renowned on account of good knowledge and endowed with great wisdom, and are truthful. With sweet speech, behaving like dawn, you are the daughter of the radiant sun. Convey to as good food materials along with cows, and equip with pure and purifying respected virtues, and temperaments together with the sun beams.

भावार्थभाषाः - As the dawn born out of the rays of the sun is benevolent, in the same manner, a woman endowed with noble virtues, actions and temperament becomes benevolent and giver of bliss.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशी सूर्याच्या किरणांपासून उत्पन्न झालेली उषा उपकारक असते. तसे शुभ गुण कर्म स्वभावयुक्त स्त्री आनंददायक, उपकारक असते. ॥ ८ ॥