वांछित मन्त्र चुनें
459 बार पढ़ा गया

आ यद्वां॑ सू॒र्या रथं॒ तिष्ठ॑द्रघु॒ष्यदं॒ सदा॑। परि॑ वामरु॒षा वयो॑ घृ॒णा व॑रन्त आ॒तपः॑ ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā yad vāṁ sūryā rathaṁ tiṣṭhad raghuṣyadaṁ sadā | pari vām aruṣā vayo ghṛṇā varanta ātapaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। यत्। वा॒म्। सू॒र्या। रथ॑म्। तिष्ठ॑त्। र॒घु॒ऽस्यद॑म्। सदा॑। परि॑। वा॒म्। अ॒रु॒षाः। वयः॑। घृ॒णा। व॒र॒न्ते॒। आ॒ऽतपः॑ ॥५॥

459 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:73» मन्त्र:5 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:11» मन्त्र:5 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:5


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर स्त्रियाँ कैसी हों, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यत्) जो (घृणा) प्रकाशित (अरुषाः) लाल चमकते हुए गुणोंवाली (सूर्या) सूर्य्यसम्बन्धिनी प्रातर्वेला के सदृश स्त्री (वाम्) तुम्हारे (रघुष्यदम्) थोड़े चलनेवाले (रथम्) विमान आदि वाहन पर (आ) सब प्रकार से (तिष्ठत्) स्थित होती है, जिसको (वाम्) आप दोनों के (वयः) पक्षी (परि, वरन्ते) सब ओर से स्वीकार करते हैं, वह (आतपः) चारों और से उष्ण करनेवाले घर्म्म के सदृश (सदा) सब काल में उपकार करनेवाली होती है ॥५॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । जैसे प्रातःकाल सब प्रकार से प्रिय और सुखकारक है, वैसे परस्पर प्रीतियुक्त स्त्री पुरुष प्रसन्न रहते हैं ॥५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

तथेन्द्रियाणां दरुयन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अश्विनी) देवो! (यद्) = जब (वां रघुष्यदम्) = तीव्र गतिवाले (रथम्) = रथ पर (सूर्या) = सूर्यपुत्री-सूर्यवत् देदीप्यमान ज्ञानदीप्ति सदा (आतिष्ठत्) = सदा स्थित होती है। प्राणसाधना के द्वारा यह शरीर-रथ शक्ति-सम्पन्न व गतिशील बनता है और मलिनताओं का विनाश होकर हमारा ज्ञान दीप्त हो उठता है। यही अश्विनी देवों के रथ पर सूर्या का अधिष्ठान है। [२] उस समय हे प्राणापानो ! (वाम्) = आपको (वयः) = [वि= horse] वे इन्द्रियाश्व (परिवरन्ते) = वरण करते हैं, जो (अरुषा:) = आरोचमान हैं (घृणा:) = दीप्त हैं और (आतपः) = सर्वत शत्रुओं के संतापक हैं । वस्तुतः प्राणसाधना इन्द्रियों को निर्दोष बनाकर उन्हें आरोचमान व दीप्त बना देती है। इस स्थिति में ये इन्द्रियाश्व आक्रामक 'विषयवासना' रूप शत्रुओं का विनाश करनेवाले होते हैं, अर्थात् इन्द्रियाँ विषयों में फँसती नहीं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से शरीर-रथ गतिमय व प्रकाशवाला बनता है। इस रथ में इन्द्रियाश्व आरोचमान दीप्त व शत्रु-संतापक होते हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स्त्रियः कीदृशो भवेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यद्या घृणारुषा सूर्योषा इव स्त्री वां रघुष्यदं रथमातिष्ठत् वां वयः परि वरन्ते सा आतप इव सदोपकारिणी भवति ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (यत्) या (वाम्) युवयोः (सूर्या) सूर्य्यसम्बन्धिन्युषा इव (रथम्) विमानादियानम् (तिष्ठत्) तिष्ठति (रघुष्यदम्) या लघु स्यन्दति सा (सदा) निरन्तरम् (परि) (वाम्) युवयोः (अरुषाः) रक्तभास्वरगुणाः (वयः) पक्षिणः (घृणा) दीप्तिः (वरन्ते) स्वीकुर्वन्ति (आतपः) समन्तात् प्रतापकः ॥५॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा प्रातर्वेला सर्वथा प्रिया सुखप्रदा वर्त्तते तथा परस्परं प्रीतौ स्त्रीपुरुषौ प्रसन्नौ वर्त्तेते ॥५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - When the dawn, daughter of the sun, like a bride, comes and rides your fast moving chariot, ruddy, shining and blazing, birds, beasts and humans always look up to you and adore you all round.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should women be is told.

अन्वय:

O men! that woman is benevolent like the sun which always, shines or is doer of good to all. She is full of splendour like the dawn of the sun (day. Ed.) and who mounts on your charming and rapid vehicle in the form of the aircraft etc. The birds also like to fly and follow the example of an aircraft.

भावार्थभाषाः - As the dawn of the early morning is endearing to all and bestower of happiness, in the same manner, the husbands and wives who love each other are always cheerful.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशी प्रातःकाळची वेळ सदैव प्रिय व सुखदायक असते. तसे स्त्री-पुरुषांनी प्रेमाने व प्रसन्नतेने वागावे. ॥ ५ ॥