वांछित मन्त्र चुनें

इ॒ह त्या पु॑रु॒भूत॑मा पु॒रू दंसां॑सि॒ बिभ्र॑ता। व॒र॒स्या या॒म्यध्रि॑गू हु॒वे तु॒विष्ट॑मा भु॒जे ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

iha tyā purubhūtamā purū daṁsāṁsi bibhratā | varasyā yāmy adhrigū huve tuviṣṭamā bhuje ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इ॒ह। त्या। पु॒रु॒ऽभूत॑मा। पु॒रु। दंसां॑सि। बिभ्र॑ता। व॒र॒स्या। या॒मि॒। अध्रि॑गू॒ इत्यध्रि॑ऽगू। हु॒वे। तु॒विःऽत॑मा। भु॒जे ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:73» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:11» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे स्त्रि ! जिन (पुरुभूतमा) अत्यन्त बहुत व्यापक (पुरु) बहुत (दंसांसि) कर्म्मों को (बिभ्रता) धारण करते हुए (वरस्या) अत्यन्त श्रेष्ठ और (तुविष्टमा) अत्यन्त बलिष्ठ (अध्रिगू) अधिक चलनेवालों को (इह) इस संसार में (भुजे) भोग के लिये (हुवे) स्वीकार करता हूँ, जिन दोनों से इष्टसिद्धि को (यामि) प्राप्त होता हूँ (त्या) उन दोनों को तू भी संप्रयुक्त कर ॥२॥
भावार्थभाषाः - जहाँ स्त्री और पुरुष तुल्य गुण, कर्म्म, स्वभाव और सुरूपवान् हैं, वहाँ सम्पूर्ण पदार्थविद्या होती है ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'तुविष्टमा' अश्विनौ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इह) = इस जीवन में (त्या) = उन (पुरु-भू-तमा) = खूब ही विभव को प्राप्त करानेवाले [भावयितृतम] अश्विनी देवों को, प्राणापान को (यामि) = समीपता से प्राप्त होता हूँ। ये प्राणापान शरीर में सोम रक्षण के द्वारा सब अन्नमय आदि कोशों को तेज आदि वैभवों से युक्त करते हैं। पुरू (दंसासि बिभ्रता) = ये पालक व पूरक कर्मों को धारण करनेवाले हैं। अतएव (वरस्या) = वरणीय हैं, चाहने योग्य हैं। ये प्राणापान (अधिगू) = अधृतगमन हैं, इनकी शक्ति किसी से प्रतिहत नहीं होती [२] इन (तुविष्टमा) = [तुविः = strength, intellect] प्रचण्ड शक्ति व तीव्र ज्ञानवाले इन प्राणापान को भुजे मस्तिष्क व शरीर के पालन के लिये हुवे पुकारता हूँ। ये प्राणापान ही शरीर में शक्ति का संचार करते हैं और मस्तिष्क को ज्ञान से दीप्त करते हैं। और इस प्रकार ये हमारा पालन करते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणापान ही शरीर के सब कोशों के ऐश्वर्य को प्राप्त कराते हैं, हमारे जीवन में पालक व पूरक कर्मों का धारण करते हैं। हमें शक्ति व ज्ञान-सम्पन्न करके हमारा पालन व पूरण करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे पत्नि ! यौ पुरुभूतमा पुरु दंसांसि बिभ्रता वरस्या तुविष्टमाऽध्रिगू इह भुजे हुवे याभ्यामिष्टसिद्धिं यामि त्या त्वमपि संप्रयुङ्क्ष्व ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इह) (त्या) तौ (पुरुभूतमा) अतिशयेन बहुव्यापकौ (पुरू) बहूनि (दंसांसि) कर्म्माणि (बिभ्रता) धरन्तौ (वरस्या) अतिशयेन वरौ (यामि) प्राप्नोमि (अध्रिगू) अधिकगन्तारौ (हुवे) स्वीकरोमि (तुविष्टमा) अतिशयेन बलिष्ठौ (भुजे) भोगाय ॥२॥
भावार्थभाषाः - यत्र स्त्रीपुरुषौ तुल्यगुणकर्म्मस्वभावसुरूपौ वर्त्तेते तत्र सकलपदार्थविद्या जायते ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Here I invoke and practically realise the abundant and extensive currents of natural energy bearing many and mighty potentials, highly useful, most powerful and non-stop in operation for our purpose of power and comfort.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The yardstick of ideal behaviour is stated.

अन्वय:

O my wife ! you also should use or apply, for various purposes, the air and electricity which pervade many places, uphold many works, are very good and powerful. They go to distant places abundantly which I use for the enjoyment of many desirable things and by which I accomplish many desires.

भावार्थभाषाः - Where husbands and wives are of suitable merits, actions and temperaments and are handsome, there the knowledge of physics and other sciences becomes easy ( for their issues. Ed.).
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जेथे स्त्री-पुरुष तुल्य गुण, कर्म स्वभावाचे व रूपाचे असतात तेथे संपूर्ण पदार्थविद्या असते. ॥ २ ॥