वांछित मन्त्र चुनें

ऋ॒तमृ॒तेन॒ सप॑न्तेषि॒रं दक्ष॑माशाते। अ॒द्रुहा॑ दे॒वौ व॑र्धेते ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ṛtam ṛtena sapanteṣiraṁ dakṣam āśāte | adruhā devau vardhete ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऋ॒तम्। ऋ॒तेन॑। सप॑न्ता। इ॒षि॒रम्। दक्ष॑म्। आ॒शा॒ते॒ इति॑। अ॒द्रुहा॑। दे॒वौ। व॒र्धे॒ते॒ इति॑ ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:68» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:6» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

विद्वानों के सदृश इतरजनों को वर्त्ताव करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (ऋतेन) सत्य से (ऋतम्) सत्य का (सपन्ता) आक्रोश करते हुए (इषिरम्) प्राप्त होने योग्य (दक्षम्) बल को (आशाते) व्याप्त होते हैं और (अद्रुहा) द्वेष से रहित (देवौ) दो विद्वान् जन (वर्धते) वृद्धि को प्राप्त होते हैं, वैसे आप लोग भी प्रयत्न करो ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । मनुष्यों को चाहिये कि विद्वानों के सदृश क्रिया करके सदा ही वृद्धि करें ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'इषिर' दक्ष

पदार्थान्वयभाषाः - [१] ये मित्र और वरुण, स्नेह व निर्देषता की देवताएँ (ऋतम्) = यज्ञादि उत्तम कर्मों को (ऋतेन सपन्ता) = ठीक प्रकार से (सपन्ता) = [सम् to do, perform] करनेवाले हैं। स्नेह व निर्देषता के होने पर ही सदा श्रेष्ठ कर्मों का सम्भव होता है। ये हमारे अन्दर (इषिरं दक्षम्) = क्रियाशील बल को (आशाते) = व्याप्त करते हैं। मित्र व वरुण देव हमारे अन्दर शक्ति का वर्धन करते हैं, उस शक्ति से हमारी क्रियाशीलता बनी रहती है। यह क्रियाशीलता ही यज्ञादि उत्तम कर्मों में अभिव्यक्त होती है। [२] (अद्रुहा) = द्रोह न करनेवाले, हिंसा की वृत्ति से दूर रहनेवाले, (देवौ) = ये स्नेह व निर्देषता के दिव्यगुण (वर्धेते) = हमारे जीवन में सब प्रकार की वृद्धि का कारण बनते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– मित्र और वरुण की आराधना से 'ऋत-इषिर दक्ष तथा अद्रोह की भावना' का वर्धन होता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

विद्वद्वदितरैर्वर्त्तितव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथर्त्तेनर्त्तं सपन्तेषिरं दक्षमाशातेऽद्रुहा देवौ वर्धेते तथा यूयमपि प्रयतध्वम् ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋतम्) सत्यम् (ऋतेन) सत्येन (सपन्ता) आक्रोशन्तौ (इषिरम्) प्राप्तव्यम् (दक्षम्) बलम् (आशाते) (अद्रुहा) द्रोहरहितौ (देवौ) विद्वांसौ (वर्धेते) ॥४॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । मनुष्यैर्विद्वद्वत् क्रियां कृत्वा सदैव वर्धितव्यम् ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - They live, serve, strive and search for the realisation of Rtam, eternal and universal values of Truth and Dharma, by their earnest pursuit of truth and Dharma in life and conduct, Rtam, and thus, free from hate, jealousy and violence, achieve the strength and excellence they long for and rise, shining in merit as leading lights of humanity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Others should also behave like the enlightened persons is told.

अन्वय:

O men ! as two enlightened persons attain vigorous might, tending truth with truth and grow devoid of malice, same way you should also endeavour to do.

भावार्थभाषाः - Men should always grow (progress. Ed.) behaving like the enlightened persons.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. माणसांनी विद्वानांप्रमाणे कर्मर् करून सदैव वृद्धिंगत व्हावे. ॥ ४ ॥