वांछित मन्त्र चुनें

आ यद्योनिं॑ हिर॒ण्ययं॒ वरु॑ण॒ मित्र॒ सद॑थः। ध॒र्तारा॑ चर्षणी॒नां य॒न्तं सु॒म्नं रि॑शादसा ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā yad yoniṁ hiraṇyayaṁ varuṇa mitra sadathaḥ | dhartārā carṣaṇīnāṁ yantaṁ sumnaṁ riśādasā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। यत्। योनि॑म्। हि॒र॒ण्य॑म्। वरु॑ण। मित्र॑। सद॑थः। ध॒र्तारा॑। च॒र्ष॒णी॒नाम्। य॒न्तम्। सु॒म्नम्। रि॒शा॒द॒सा॒ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:67» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:5» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को किसके तुल्य क्या करना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (रिशादसा) दुष्टों को दण्ड देनेवाले (मित्र) (वरुण) श्रेष्ठ (चर्षणीनाम्) मनुष्यों के (धर्त्तारा) धारण करनेवाले तुम (यत्) जिस (सुम्नम्) सुख को (यन्तम्) प्राप्त होते हुए और (हिरण्ययम्) तेजःस्वरूप (योनिम्) कारण को (आ) सब प्रकार से (सदथः) प्राप्त हो, उसको हम लोग भी प्राप्त होवें ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । जैसे विद्वान् जन तेजःस्वरूप बिजुलीरूप सूर्य्य आदि कारण को जान के उपकार करते हैं, वैसे ही इसको करके मनुष्य सुख को प्राप्त हों ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

हिरण्यय योनि

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (वरुण) = निर्देषता के भाव ! (मित्र) = स्नेह के देव ! आप (यद्) = जो (हिरण्ययं योनिम्) = ज्योतिर्मय शरीर-गृह में (आसदथः) = आसीन होते हो। वस्तुतः मित्र और वरुण का आसीन होना ही इस शरीर-गृह को ज्योतिर्मय बनाता है । [२] आप दोनों (चर्षणीना) = इन श्रमशील व्यक्तियों के (धर्तारा) = धारण करनेवाले होते हो। और (रिशादसा) = शत्रुओं का हिंसन करनेवाले आप (सुम्नं यन्तम्) = सुख व आनन्द को प्राप्त कराओ [कुरुतम् सा०] । स्नेह व निर्देषता से हमारा जीवन गतिशील व स्वस्थ बना रहता है। ये मित्र और वरुण हमें 'ईर्ष्या-द्वेष-क्रोध' से ऊपर उठाकर सुखी बनाते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्नेह व निर्देषता से [१] शरीर-गृह ज्योतिर्मय बनता है, [२] इनसे हमारा धारण होता है, [३] ये हमारे जीवन को सानन्द करते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः किंवत् किं कर्त्तव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे रिशादसा मित्र वरुण ! चर्षणीनां युवा यत्सुम्नं यन्तं हिरण्ययं योनिमा सदथस्तं वयमप्याऽऽसीदेम ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (यत्) यत् (योनिम्) कारणम् (हिरण्ययम्) तेजोमयम् (वरुण) (मित्र) (सदथः) (धर्त्तारा) (चर्षणीनाम्) मनुष्याणाम् (यन्तम्) प्राप्नुवन्तम् (सुम्नम्) सुखम् (रिशादसा) दुष्टानां दण्डयितारौ ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा विद्वांसस्तेजोमयं विद्युद्रूपं सूर्य्यादिकारणं विज्ञायोपकुर्वन्ति तथैवैतत्कृत्वा मनुष्याः सुखं प्राप्नुवन्तु ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Mitra and Varuna, leading lights and rulers with the spirit of love and justice, organisers and sustainers of the people, destroyers of hate, enmity and contradictions, since you occupy the golden seat of power, pray rule, guide and promote the peace and welfare of the social order of the people.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do like whom is told.

अन्वय:

O friend and O noble person! you are punishers of the wicked and upholders of (noble. Ed.) men, and attain the knowledge of the electricity (energy etc. Ed.) which is the cause of the resplendent sun and giver of happiness. So let us also do the same.

भावार्थभाषाः - Like an enlightened person, you know the splendid electricity (energy. Ed.) as the cause of the sun and do good to others after acquiring this knowledge. Likewise others also should enjoy happiness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे विद्वान लोक तेजस्वी विद्युतरूपी सूर्य इत्यादी कारणाला जाणून सर्वांवर उपकार करतात तसेच वागून माणसांनी सुख प्राप्त करावे. ॥ २ ॥