वांछित मन्त्र चुनें

ता वा॒मेषे॒ रथा॑नामु॒र्वीं गव्यू॑तिमेषाम्। रा॒तह॑व्यस्य सुष्टु॒तिं द॒धृक्स्तोमै॑र्मनामहे ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tā vām eṣe rathānām urvīṁ gavyūtim eṣām | rātahavyasya suṣṭutiṁ dadhṛk stomair manāmahe ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ता। वा॒म्। एषे॑। रथा॑नाम्। उ॒र्वीम्। गव्यू॑तिम्। ए॒षा॒म्। रा॒तऽह॑व्यस्य। सु॒ऽस्तु॒तिम्। द॒धृक्। स्तोमैः॑। म॒ना॒म॒हे॒ ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:66» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:4» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशक जन ! आप दोनों (एषाम्) इन (रथानाम्) विमान आदि वाहनों का (रातहव्यस्य) दिया है देने योग्य पदार्थ जिसने उसको (सुष्टुतिम्) उत्तम प्रशंसा को और (गव्यूतिम्) मार्ग को (एषे) प्राप्त होने को प्रवृत्त होते हैं, और जैसे विद्वान् जन (स्तोमैः) प्रशंसाओं से इन की (उर्वीम्) पृथिवी को धारण करता है, वैसे (ता) उन (दधृक्) प्रगल्भता को प्राप्त (वाम्) आप दोनों को और उस विद्वान् को हम लोग (मनामहे) अच्छे प्रकार जानते हैं ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो जगत् के कल्याण के लिये सृष्टिक्रम से पदार्थविद्या को प्रकाशित करते हैं, वे धन्य होते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उर्वी गव्यूति [विशाल मार्ग ]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (एषां रथानाम्) = इन शरीर-रथों के (उर्वी गव्यूतिम्) = विशाल मार्गों को (एषे) = [गन्तुम्] जाने के लिये (ता वाम्) = उन आप दोनों को, मित्र व वरुण को स्नेह व निर्देषता के भाव को (मनामहे) = हम स्तुत करते हैं। मित्रता व निर्देषता ही हमें विशाल मार्ग पर ले चलती हैं। इनके अभाव में स्वार्थपरता हमें अत्यन्त संकुचित वृत्ति का बना देती है। [२] हम (रातहव्यस्य) = [दत्तहविष्क्रस्य] यज्ञशील पुरुष सम्बन्धी (सुष्टुतिम्) = उत्तम स्तुति को (दधृक् स्तोमैः) = धर्षक स्तोमों के द्वारा, वासना विनाशक स्तुतियों के द्वारा [मनामहे] करनेवाले होते हैं। जैसे एक यज्ञशील पुरुष यज्ञरूप उत्तम स्तुति को करता है, इसी प्रकार हम भी उत्तम स्तुति को करनेवाले बनते हैं। ये यज्ञात्मक कर्म, स्नेह व निर्देषता के होने पर ही सम्भव होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्नेह व निर्देषता के भाव को धारण करके हम विशालता के मार्ग पर ही चलते हैं, यज्ञशील होते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ ! युवामेषां रथानां रातहव्यस्य सुष्टुतिं गव्यूतिमेषे प्रवर्त्तेथे यथा विद्वान् स्तोमैरेतेषामुर्वीं दधाति तथा ता दधृग् वां तं च वयं मनामहे ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ता) तौ (वाम्) युवाम् (एषे) गन्तुम् (रथानाम्) विमानादियानानाम् (उर्वीम्) पृथिवीम् (गव्यूतिम्) मार्गम् (एषाम्) (रातहव्यस्य) दत्तदातव्यस्य (सुष्टुतिम्) शोभनां प्रशंसाम् (दधृक्) प्रागल्भ्यं प्राप्तौ (स्तोमैः) प्रशंसनैः (मनामहे) विजानीमः ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! ये जगत्कल्याणाय सृष्टिक्रमेण पदार्थविद्यां प्रकाशयन्ति ते धन्या भवन्ति ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Mitra and Varuna, for the onward movement of these chariots of yours we freely offer the wide earth and her highways and honour you and the creative song of the sacrificing celebrant with our chants of praise.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a man are continued.

अन्वय:

O teachers and preachers ! you engage yourselves in the truthful praise of that liberal donor (who has given whatever is worth. Giving.) of the aircraft-like vehicles and is going to the path. As a highly learned person upholds earth (for the benefit. of Ed.), for these noble persons by the truthful praise of the properties of various articles (description), in the same manner, we know and admire that scientist and you, who are clever (well- versed. Ed.) and expert in various sciences.

भावार्थभाषाः - Blessed are these men who reveal the physical and other sciences for the benefit of the world.
टिप्पणी: It was misleading on the part of Sayanacharya, Prof. Wilson, Griffith and others to take Rātahavyā as the name of a particular sage, instead of taking its meaning for a liberal donor as it clearly shows. Griffith's foot-note is worth-noting and amusing: "Rātahavya-The Rishi of the hymn." I can make nothing out of this stanza, and I follow Sayana in despair of finding a reasonable interpretation." (The Hymns of the Rigveda Translated by Griffith Vol. p. 537). No comments are needed. Whom to blame for a scholar's ignorance?
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! जे जगाच्या कल्याणासाठी सृष्टिक्रमाला अनुसरून पदार्थविद्या प्रकट करतात ते धन्य होत. ॥ ३ ॥