वांछित मन्त्र चुनें

यु॒वाभ्यां॑ मित्रावरुणोप॒मं धे॑यामृ॒चा। यद्ध॒ क्षये॑ म॒घोनां॑ स्तोतॄ॒णां च॑ स्पू॒र्धसे॑ ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yuvābhyām mitrāvaruṇopamaṁ dheyām ṛcā | yad dha kṣaye maghonāṁ stotṝṇāṁ ca spūrdhase ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यु॒वाभ्या॑म्। मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒। उ॒प॒ऽमम्। धे॒या॒म्। ऋ॒चा। यत्। ह॒। क्षये॑। म॒घोना॑म्। स्तो॒तॄ॒णाम्। च॒। स्पू॒र्धसे॑ ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:64» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:2» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मित्रावरुणपदवाच्य विद्वानों के गुणों को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मित्रावरुणा) अध्यापक और उपदेशक जनो ! (युवाभ्याम्) आप दोनों से (ऋचा) स्तुति से (स्पूर्धसे) स्पर्धा के लिए (यत्) जिस (मघोनाम्) बहुत धनवालों के (स्तोतॄणाम्, च) और विद्वानों के (क्षये) गृह में (उपमम्) उपमा को जैसे मैं (धेयाम्) धारण करूँ, वैसे उसको (ह) निश्चय आप धारण करो ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। सब मनुष्यों को चाहिये कि विद्वानों की उपमा को ग्रहण करें ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अनुपम धन लाभ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (मित्रावरुणा) = स्नेह व निर्देषता के भावो! (युवाभ्याम्) = आपके द्वारा (ऋचा) = स्तुति शब्दों का, मधुर सुखमयी वाणी का ही प्रयोग करने के द्वारा (उपमम्) = उपमा देने योग्य, अद्भुतधन को (धेयाम्) = धारण करूँ। उस धन को धारण करूँ जो उपमा देने योग्य हो, जिसके लिये लोग यह कहें कि 'धन हो तो, ऐसा हो' । [२] उस धन को मैं धारण करूँ (यत्) = जो (ह) = निश्चय से (मघोनाम्) = [मघ=मख] यज्ञशील पुरुषों के (च) = और (स्तोतृणाम्) = स्तोताओं के क्षये गृह में (स्पूर्धसे) = स्पर्धा के लिये होता है। इसी प्रकार स्नेह व निर्देषता के भावों को धारण करने पर हमारे घरों में निवास के लिये धनों में मानो स्पर्धा होगी। सब धन हमारे घरों में निवास करना चाहेंगे।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मित्र व वरुण की आराधना हमारे घरों को उत्तम धनों से भरपूर कर है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मित्रावरुणपदवाच्यविद्वद्गुणानाह ॥

अन्वय:

हे मित्रावरुणा ! युवाभ्यामृचा स्पूर्धसे यन्मघोनां स्तोतॄणाञ्च क्षय उपमं यथाहं धेयां तथा तां ह युवां धरतम् ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (युवाभ्याम्) (मित्रावरुणा) अध्यापकोपदेशकौ (उपमम्) उपमाम् (धेयाम्) दध्याम् (ऋचा) स्तुत्या (यत्) याम् (ह) किल (क्षये) गृहे (मघोनाम्) बहुधनवताम् (स्तोतॄणाम्) विदुषाम् (च) (स्पूर्धसे) स्पर्धायै ॥४॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । सर्वैर्मनुष्यैर्विदुषामुपमा ग्राह्या ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May I, with prayer and adoration, receive from you, Mitra and Varuna, that excellent treasure of wealth and wisdom which abides in the home of the prosperous celebrants when they have reached their golden goal of joy and which I aspire to emulate.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the enlightened persons denoted by the word Mitra varunau are told.

अन्वय:

O teachers and preachers, as I may have by praise for comparison your simile (example) at the house of the devotees of God and wealthy persons. So you may also do.

भावार्थभाषाः - All men should take the ideal or example of the enlightened persons.
टिप्पणी: A teacher who is friendly to all and who saves others from sinful path is called Mitra. (मित्र:) त्रिमिदा स्नेहने । - प्रमीतेर्मरणात् त्रायते इति मित्रम् (NKT 10, 2,22)
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. सर्व माणसांनी विद्वानांच्या उपमा स्वीकाराव्या. ॥ ४ ॥