वांछित मन्त्र चुनें

स॒म्राजा॑व॒स्य भुव॑नस्य राजथो॒ मित्रा॑वरुणा वि॒दथे॑ स्व॒र्दृशा॑। वृ॒ष्टिं वां॒ राधो॑ अमृत॒त्वमी॑महे॒ द्यावा॑पृथि॒वी वि च॑रन्ति त॒न्यवः॑ ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

samrājāv asya bhuvanasya rājatho mitrāvaruṇā vidathe svardṛśā | vṛṣṭiṁ vāṁ rādho amṛtatvam īmahe dyāvāpṛthivī vi caranti tanyavaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒म्ऽराजौ॑। अ॒स्य। भुव॑नस्य। रा॒ज॒थः॒। मित्रा॑वरुणा। वि॒दथे॑। स्वः॒ऽदृशा॑। वृ॒ष्टिम्। वा॒म्। राधः॑। अ॒मृ॒त॒ऽत्वम्। ई॒म॒हे॒। द्यावा॑पृथि॒वी इति॑। वि। च॒र॒न्ति॒। त॒न्यवः॑ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:63» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:1» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मित्रावरुणवाच्य राजा अमात्य विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मित्रावरुणा) वायु और सूर्य्य के सदृश वर्त्तमान (स्वर्दृशा) सुख को दिखाने और (सम्राजौ) उत्तम प्रकार शोभित होनेवाले राजा और मन्त्रीजनो ! आप जैसे (तन्यवः) बिजुलियाँ (द्यावापृथिवी) प्रकाश और भूमि को (वि, चरन्ति) विचरती और (वृष्टिम्) वृष्टि को उत्पन्न करती हैं, वैसे (अस्य) इस (भुवनस्य) संसार के मध्य (विदथे) सङ्ग्राम में (राजथः) प्रकाशित होते हैं, हम लोग (वाम्) आप दोनों से (रायः) धन और (अमृतत्वम्) जल होने की (ईमहे) याचना करते हैं ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे वायु और बिजुली वर्षा करके सब मनुष्यों को धन और धान्य से युक्त करते हैं, वैसे धार्मिक राजा और मन्त्री प्रजाओं को ऐश्वर्य्ययुक्त करें ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

राधः-अमृतत्वम्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे मित्रावरुणा स्नेह व निर्देषता की देवताओ! आप (अस्य भुवनस्य) = इस लोक के (सम्राजौ) = सम्राट् हो। आपके कारण ही यह भुवन दीप्त बनता है । हे मित्र और वरुण ! (विदथे) = इस जीवनयज्ञ में आप (स्वर्दृशा) = स्वर्ग को देखनेवाले हो । स्नेह व निर्देषता के होने पर जीवन स्वर्ग बन जाता है। [२] (वाम्) = आपसे हम (वृष्टिम्) = आनन्द के वर्षण को (ईमहे) = माँगते हैं। (राधः) = कार्यसाधक धनों व सफलता की याचना करते हैं। (अमृतत्वम्) = शरीर में नीरोगता की आपसे याचना करते हैं। आपकी (तन्यवः) = विस्तृत रश्मियाँ व शक्तियाँ द्यावापृथिवी (विचरन्ति) = द्युलोक व पृथिवीलोक में, मस्तिष्क व शरीर में विचरन्ति प्रसृत होती हैं। स्नेह व निर्देषता से ही मस्तिष्क व शरीर दीप्त बनते हैं। 1
भावार्थभाषाः - भावार्थ - स्नेह व निर्देषता जीवन में 'दीप्ति, सुख [स्व:] आनन्दवृष्टि, सफलता व नीरोगता' को प्राप्त कराते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मित्रावरुणवाच्यराजामात्यविषयमाह ॥

अन्वय:

हे मित्रावरुणा स्वर्दृशा सम्राजौ राजामात्यौ ! युवां यथा तन्यवो द्यावापृथिवी वि चरन्ति वृष्टिं जनयन्ति तथाऽस्य भुवनस्य मध्ये विदथे राजथो वयं वा राधोऽमृतत्वं चेमहे ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सम्राजौ) यौ सम्यग्राजेते तौ (अस्य) (भुवनस्य) जगतो मध्ये (राजथः) प्रकाशेथे (मित्रावरुणा) वायुसूर्याविव (विदथे) सङ्ग्रामे (स्वर्दृशा) यौ स्वः सुखं दर्शयतस्तौ (वृष्टिम्) (वाम्) युवाभ्याम् (राधः) धनम् (अमृतत्वम्) उदकस्य भावम् (ईमहे) याचामहे (द्यावापृथिवी) प्रकाशभूमी (वि) विविधे (चरन्ति) गच्छन्ति (तन्यवः) विद्युतः ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा वायुविद्युतौ वृष्टिं कृत्वा सर्वान् मनुष्यान् धनधान्याढ्यान् कुरुतस्तथा धार्मिकौ राजामात्यौ प्रजा ऐश्वर्य्ययुक्ताः कुर्याताम् ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Mitra, lord of love and friendship, Varuna, lord of judgement and discrimination, rulers and leading lights of this world, you shine in splendour and reveal the light of Divinity in the yajnic business of life on the earth. Just as thunder and lightning light and shake the earth and sky, so do you rule the earth. We pray to you for the shower of joy, success and the nectar sweets of immortal values in this mortal state of life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the kings and their ministers are told by the use of the word Miträvarunau.

अन्वय:

O king and minister ! you are like the sun and the air, are showers of the path of happiness, shining well on account of your virtues. You shine in this world and in the battle fields as electricity pervades the heaven and the earth and generates rain. We pray to you for wealth and peace like water.

भावार्थभाषाः - As the wind and electricity make all people endowed with wealth and food-grains through rains, so it is the duty of the kinds and their ministers to make their subjects prosperous.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे वायू व विद्युत वृष्टी करून सर्व माणसांना धनधान्यांनी समृद्ध करतात. तसे धार्मिक राजा व अमात्य यांनी प्रजेला ऐश्वर्ययुक्त करावे. ॥ २ ॥