वांछित मन्त्र चुनें

ए॒तं मे॒ स्तोम॑मूर्म्ये दा॒र्भ्याय॒ परा॑ वह। गिरो॑ देवि र॒थीरि॑व ॥१७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

etam me stomam ūrmye dārbhyāya parā vaha | giro devi rathīr iva ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ए॒तम्। मे॒। स्तोम॑म्। ऊ॒र्म्ये॒। दा॒र्भ्याय॑। परा॑। व॒ह॒। गिरः॑। दे॒वि॒। र॒थीःऽइ॑व ॥१७॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:61» मन्त्र:17 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:29» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:17


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (देवि) प्रकाशमान विद्यायुक्त स्त्री ! (ऊर्म्ये) रात्रि के सदृश वर्त्तमान आप (मे) मेरी (एतम्) इस (स्तोमम्) प्रशंसा को सुनिये और (दार्भ्याय) विदारण करनेवालों में हुए के लिये वर्त्तमान को (परा, वह) दूर कीजिये तथा (रथीरिव) प्रशंसित रथवाला जैसे वैसे (गिरः) वाणियों को धारण कीजिये ॥१७॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । जैसे प्राणियों के सुख के लिये रात्रि है, वैसे ही पति आदिकों के सुख के लिये श्रेष्ठ स्त्री होती है ॥१७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

दार्भ्य को स्तोम की प्राप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] 'ऊर्मि' शब्द प्रकाश [light] का वाचक है। उस प्रकाश के लिये हितकर होने से वेदवाणी 'ऊर्म्या' है, प्रकाश को देनेवाली होने से यह 'देवी' है। 'दृभ्' धातु का अर्थ है 'to fear, to be afraid of' भयभीत होना । पापों से भयभीत होनेवाला यह व्यक्ति 'दार्म्य' है। यह प्रार्थना करता है कि हे (अर्म्ये) = ज्ञान-प्रकाश को प्राप्त कराने में उत्तम वेदवाणि! तू (दार्भ्याय) = पापों से सदा भयभीत होकर दूर रहनेवाले मे मेरे लिये (एतं स्तोमम्) = इस मन्त्रसमूह को (परावह) = [ परा = to wards] प्राप्त करा। पापों से अपने को बचानेवाला व्यक्ति ही ज्ञान को प्राप्त कर पाता है। [२] हे (देवि) = प्रकाश को देनेवाली वेदवाणि! (गिरः) = ज्ञान की वाणियों को तू प्राप्त करा, (इव) = जैसे कि (रथी:) = एक (रथवान्) = रथ पर स्थापित करके विविध वसुओं को हमारे लिये प्राप्त कराता है। यह देवी हमें ज्ञान प्राप्त कराये।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- पापों से भयभीत होनेवाला पुरुष ही ज्ञान के प्रकाश को प्राप्त करता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे देवि ! ऊर्म्ये रात्रिवद्वर्त्तमाने त्वं म एतं स्तोमं शृणु दार्भ्याय वर्त्तमानं परा वह रथीरिव गिर आवह ॥१७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (एतम्) (मे) मम (स्तोमम्) श्लाघाम् (ऊर्म्ये) रात्रीव वर्त्तमाने (दार्भ्याय) दर्भेषु विदारकेषु भवाय (परा) (वह) (गिरः) वाणीः (देवि) देदीप्यमाने विदुषि (रथीरिव) प्रशंसितो रथवान् यथा ॥१७॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । यथा भूतानां सुखाय रात्री वर्त्तते तथैव पत्यादीनां सुखाय सत् स्त्री भवति ॥१७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O divine spirit of night and vibrations of peace, listen and, like a charioteer, for me, carry this song and words of prayer far to the regenerative lord of life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What are the duties of enlightened are described.

अन्वय:

O learned lady! shining with knowledge and giver of peace and happiness like the night, you hear this praise of mine and drive away the person who desires to harm us. Carry away these my words to distant places like a good charioteer.

भावार्थभाषाः - There is upamālankāra (simile) used in the mantra. As night gives happiness to all creatures, so a good wife bestows happiness upon her husband and others.
टिप्पणी: दर्भ: - दृदलिभ्यां भः (उणादिकोषे 3, 151 ) दृ - विदारणे हिन्सयाम् ( स्वा० ) Among the commentators or translators of the Rigveda Dayananda Sarasvati alone understood the significance of the mantra taking the word ऊर्म्या for a wife who should be giver of rest (peace) and joy to her husband and others like the night. Others have taken it for the night only which has no significance at all and is absurd on the very face of it. They have wrongly taken as the name of the son of Ratha Veeti.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जशी रात्र ही प्राण्यांच्या सुखासाठी असते. तसे श्रेष्ठ स्त्री पती इत्यादींना सुख देते. ॥ १७ ॥