वांछित मन्त्र चुनें

अ॒ग्निं तं म॑न्ये॒ यो वसु॒रस्तं॒ यं यन्ति॑ धे॒नवः॑। अस्त॒मर्व॑न्त आ॒शवोऽस्तं॒ नित्या॑सो वा॒जिन॒ इषं॑ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agniṁ tam manye yo vasur astaṁ yaṁ yanti dhenavaḥ | astam arvanta āśavo staṁ nityāso vājina iṣaṁ stotṛbhya ā bhara ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒ग्निम्। तम्। म॒न्ये॒। यः। वसुः॑। अस्त॑म्। यम्। यन्ति॑। धे॒नवः॑। अस्त॑म्। अर्व॑न्तः। आ॒शवः॑। अस्त॑म्। नित्या॑सः। वा॒जिनः॑। इष॑म्। स्तो॒तृऽभ्यः॑। आ। भ॒र॒ ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:6» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:22» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब दश ऋचावाले छठे सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में अग्निविषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! (यः) जो (वसुः) सब स्थानों में रहनेवाला (यम्) जिस (अस्तम्) फेंके अर्थात् काम में लाये गये (अग्निम्) अग्नि को और (धेनवः) गौएँ जिस (अस्तम्) प्रेरणा किये गये को तथा (अर्वन्तः) जाते हुए और (आशवः) शीघ्र चलनेवाले पदार्थ और (नित्यासः) नहीं नाश होनेवाले (वाजिनः) वेग से युक्त पदार्थ जिस (अस्तम्) प्रेरणा किये गये को (यन्ति) प्राप्त होते हैं (तम्) उसको मैं (मन्ये) मानता हूँ, उसकी विद्या से आप (स्तोतृभ्यः) स्तुति करनेवालों के लिये (इषम्) अन्न को (आ, भर) अच्छे प्रकार धारण कीजिये ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! यदि आप बिजुली आदि रूपवान् और सब कहीं अभिव्याप्त अग्नि को युक्ति से चलावें तो यह स्वयं वेगवान् होकर औरों को भी शीघ्र चलाता है ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अग्नि-प्रगतिशील जीव

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (तम्) = उसको अग्निम् प्रगतिशील मन्ये मानता हूँ, [क] (यः) = जो (वसुः) = अपने निवास को उत्तम बनाता है और औरों के भी वास का कारण बनता है। [ख] उसे अग्नि मानता हूँ (यम्) = जिसको (धेनवः) = ज्ञानदुग्ध को देनेवाली वेदवाणीरूप गौवें (अस्तं यन्ति) = घर की तरह प्राप्त होती हैं। गौवें चरकर सायं घर को लौटती हैं, इसे भी ये वेदवाणी रूप धेनुएँ प्राप्त होती हैं, यह उनके लिये घर की तरह बनता है [ at home, familiar], [ग] इस अग्नि को (आशवः अर्वन्तः) = शीघ्रता से कार्यों में व्याप्त होनेवाली इन्द्रियाँ (अस्तम्) = घर की तरह प्राप्त होती हैं । [घ] इस अग्नि को (नित्यासः) = [नि= ] अन्दर होनेवाले, बाहर विषय वासनाओं से मलिन न होनेवाले (वाजिनः) = इन्द्रियरूप अग्नि (अस्तम्) = घर की तरह प्राप्त होते हैं । [२] इन (स्तोतृभ्यः) = अपने जीवन को उत्तम बनाने के द्वारा आपका सच्चा स्तवन करनेवाले स्तोताओं के लिये (इषम्) = प्रेरणा को (आभर) = प्राप्त कराइये । आपसे निरन्तर प्रेरणा को प्राप्त करके ही तो ये अपने जीवन को सुन्दर बना पायेंगे।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रगतिशील वह है जो अपने निवास को उत्तम बनाये, ज्ञान की वाणियों को प्राप्त करे, क्रियाशील इन्द्रियोंवाला हो, विषयों से अनाक्रान्त इन्द्रियोंवाला हो। यही स्तोता है। इस स्तोता को प्रभु प्रेरणा प्राप्त होती है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथाग्निविषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वन् ! यो वसुर्यमस्तमग्निं धेनवो यमस्तमर्वन्त आशवो नित्यासो वाजिनो यमस्तं यन्ति तमहं मन्ये तद्विद्यया त्वं स्तोतृभ्य इषमा भर ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्निम्) (तम्) (मन्ये) (यः) (वसुः) सर्वत्र वस्ता (अस्तम्) प्रक्षिप्तं प्रेरितम् (यम्) (यन्ति) (धेनवः) गावः (अस्तम्) (अर्वन्तः) गच्छन्तः (आशवः) आशुगामिनः पदार्थाः (अस्तम्) (नित्यासः) अविनाशिनः (वाजिनः) वेगवन्तः (इषम्) अन्नम् (स्तोतृभ्यः) स्तावकेभ्यः (आ) (भर) धर ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यदि भवन्तो विद्युदादिरूपं सर्वत्राऽभिव्याप्तमग्निं युक्त्या चालयेयुस्तर्ह्ययं स्वयं वेगवान् भूत्वाऽन्यान्यपि सद्यो गमयति ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni is that power and presence of energy, I believe, which pervades everything and in which and by which all things abide and function. The cows abide in it, move by it and end up into it. Horses abide in it, move by it and end into it. So do all fast moving streams and objects, permanent forms, and all forms of energy move by it and retire into it. O scholar of Agni, universal energy, produce and bring up food and energy for the celebrants and supplicants for Agni. This energy is originally set in motion by Agni, the Cosmic omnipotent Spirit. (In the mantra agni is described as astam, i.e.,
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of Agni are stated.

अन्वय:

O learned person! it is this Agni (energy/electricity etc.) which pervades all and when methodically used, it comes to the milch kine, makes it active and quick going. It makes rapid perishing things in perishable by nature (on account of the refrigeration nature Ed.). I know the nature of this Agni. By its knowledge and application, bring good to your admirers or devotees of God.

भावार्थभाषाः - O men! if you know and use methodically the Agni (electricity/energy etc.) then it not only brings in rapid movement but also moves others very quickly.
टिप्पणी: The user of the science of Agni (power/energy/electricity) by its proper uses gets prosperity and becomes the possessor of the milch kine, rapid horses and all consumable articles.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात अग्नी, विद्वान व राजा यांंच्या गुणवर्णनाने या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्वसूक्ताबरोबर संगती जाणावी

भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जर तुम्ही विद्युत इत्यादी रूप असलेल्या व सर्वत्र अभिव्याप्त असलेल्या अग्नीला युक्तीने वापरल्यास तो स्वतः वेगवान बनून इतरांनाही शीघ्र वेगवान बनवितो ॥ १ ॥