वांछित मन्त्र चुनें

त्वे॒षं ग॒णं त॒वसं॒ खादि॑हस्तं॒ धुनि॑व्रतं मा॒यिनं॒ दाति॑वारम्। म॒यो॒भुवो॒ ये अमि॑ता महि॒त्वा वन्द॑स्व विप्र तुवि॒राध॑सो॒ नॄन् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tveṣaṁ gaṇaṁ tavasaṁ khādihastaṁ dhunivratam māyinaṁ dātivāram | mayobhuvo ye amitā mahitvā vandasva vipra tuvirādhaso nṝn ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वे॒षम्। ग॒णम्। त॒वस॑म्। खादि॑ऽहस्तम्। धुनि॑ऽव्रतम्। मा॒यिन॑म्। दातिऽवारम्। म॒यः॒ऽभुवः॑। ये। अमि॑ताः। म॒हि॒ऽत्वा। वन्द॑स्व। वि॒प्र॒। तु॒वि॒ऽराध॑सः। नॄन् ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:58» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:23» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्य क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (विप्र) बुद्धिमन् ! आप (त्वेषम्) प्रकाशित (तवसम्) बलवान् (खादिहस्तम्) खाद्य हाथों में जिसके (धुनिव्रतम्) कंपन के सदृश स्वभाव जिसका वा (मायिनम्) उत्तम बुद्धि जिसकी उस (दातिवारम्) दान के स्वीकार करनेवाले वीरों के (गणम्) गणन करने योग्य की (वन्दस्व) वन्दना करिये और (ये) जो (महित्वा) महत्त्व को प्राप्त होकर (अमिताः) अतुल शुभ गुणवाले (मयोभुवः) सुख को करानेवाले हों उन (तुविराधसः) बहुत धनवाले (नॄन्) मनुष्यों की वन्दना कीजिये ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यों को चाहिये कि योग्य धार्मिक विद्वानों का ही सत्कार करें, जिससे सुख बढ़े ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

धुनिव्रत-खादिहस्त

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (विप्रः) = ज्ञानी पुरुष ! तू इस (गणम्) = शासकवर्ग का (वन्दस्व) = स्तवन कर, इनकी प्रशंसा के द्वारा इन्हें प्रेरणा देनेवाला हो। जो शासकगण (त्वेषम्) = तेजस्विता से दीप्त है, (तवसम्) = शक्तिशाली है, (खादिहस्तम्) = हाथों में शत्रुओं के विनाशक वज्र को लिये हुए है, (धुनिव्रतम्) = शत्रुओं को कम्पित करनेवाले कर्मोंवाला है, (मायिनम्) = प्रज्ञावान् है, तथा दातिवारम् प्रजाओं के लिये वरणीय वस्तुओं के देनेवाला है। 'त्वेषं' आदि विशेषणों से शासकवर्ग के कर्त्तव्यों का प्रतिपादन हुआ है। उन्हें अपने जीवनों में 'त्वेषं' आदि विशेषयों को चरितार्थ करने का प्रयत्न करना चाहिये । [२] (ये) = जो शासक (मयोभुवः) = प्रजाओं के कल्याण का भावन करनेवाले हैं, (महित्वा) = अपनी महिमा से (अमिताः) = सीमित व संकुचित नहीं हैं, विशाल महिमावाले हैं। उन (तुविराधसः) = खूब ही कार्यों को सिद्ध करनेवाले (नॄन्) = नेताओं को [वन्दस्व] = उचित आदर प्राप्त कराओ। वस्तुतः शासकों का मूल कर्त्तव्य प्रजाओं का कल्याण ही है। ये शासक महान् कार्यों को सिद्ध करनेवाले होते हैं। इनका आदर करना ही चाहिए ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- शासक लोग तेजस्वी, शत्रुविनाशक व प्रजाओं का कल्याण करनेवाले हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्याः किं कुर्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे विप्र ! त्वं त्वेषं तवसं खादिहस्तं धुनिव्रतं मायिनं दातिवारं वीराणां गणं वन्दस्व। ये महित्वाऽमिता मयोभुवः स्युस्ताँस्तुविराधसो नॄन् वन्दस्व ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वेषम्) दीप्तिमन्तम् (गणम्) गणनीयम् (तवसम्) बलवन्तम् (खादिहस्तम्) खादि हस्तयोर्यस्य तम् (धुनिव्रतम्) धुनिः कम्पनमिव व्रतं शीलं यस्य तम् (मायिनम्) प्रशस्ता माया प्रज्ञा विद्यते यस्य तम् (दातिवारिम्) यो दातिं दानं वृणोति तम् (मयोभुवः) सुखं भावुकाः (ये) (अमिताः) अतुलशुभगुणाः (महित्वा) महत्त्वं प्राप्य (वन्दस्व) (विप्र) मेधाविन् (तुविराधसः) बहुधनवतः (नॄन्) मनुष्यान् ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यैर्योग्यानां धार्मिकाणां विदुषामेव सत्कारः कर्त्तव्यो यतः सुखं वर्त्तेत ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O sagely scholar, admire and exalt that group of leading lights, brave, generous and dexterous of hand, enthusiastically committed to noble causes, wondrous workers abundantly charitable, who are versatile achievers without reserve or bounds by virtue of their own innate strength and expertise and who are a tremendous source of peace and prosperity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do is told further.

अन्वय:

O wise men ! praise the band of heroes who are glorious, powerful and having some edibles in their hands, whose vow is to shake or overcome their enemies. They are endowed with good intellect or wisdom, liberal in giving donations," beneficent by their greatness and possessors of infinite good virtues. Admire these men of great wealth.

भावार्थभाषाः - Men should honour only able righteous and enlightened persons so that happiness may increase.
टिप्पणी: Though Prof. Maxmullar has always put the storm Gods in bracket after that Maruts, even his own translation given below proves expressly that the Maruts are not the Strom Gods as supposed by him and others, but heroic and victorious men as the use of the word नुन् shows without the least shadow of doubt. "The tunible company, the powerful, adorned with gifts on their hands, given to roaring, potent, dispensing treasurers, they who are beneficent infinite in greatness, prays. O poet! these men ] of great wealth". (The Vedic Hymns Vol, I by Prof. Maxmuller Page 343). Mark तुविराधस: नुन् These men of great wealth. That is exactly the position of Maharshi Dayananda Sarasvati who has rightly translated नॄन् used in the mantra as नृन् - Men, धञ्-कम्पने (स्वा० ) ।
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - माणसांनी योग्य अशा धार्मिक विद्वानांचा सत्कार केल्यास सुख वाढते. ॥ २ ॥