वांछित मन्त्र चुनें

आ यं नरः॑ सु॒दान॑वो ददा॒शुषे॑ दि॒वः कोश॒मचु॑च्यवुः। वि प॒र्जन्यं॑ सृजन्ति॒ रोद॑सी॒ अनु॒ धन्व॑ना यन्ति वृ॒ष्टयः॑ ॥६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā yaṁ naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośam acucyavuḥ | vi parjanyaṁ sṛjanti rodasī anu dhanvanā yanti vṛṣṭayaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। यम्। नरः॑। सु॒ऽदान॑वः। द॒दा॒शुषे॑। दि॒वः। कोश॑म्। अचु॑च्यवुः। वि। प॒र्जन्य॑म्। सृ॒जन्ति॒। रोद॑सी॒ इति॑। अनु॑। धन्व॑ना। य॒न्ति॒। वृ॒ष्टयः॑ ॥६॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:53» मन्त्र:6 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:12» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:4» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्य क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (सुदानवः) उत्तमविद्या आदि श्रेष्ठ गुणों के दान से युक्त (दिवः) कामना करते हुए (नरः) नायक मनुष्य (ददाशुषे) देनेवाले के लिये (यम्) जिस (कोशम्) मेघ को (आ) चारों ओर से (अचुच्युवुः) वर्षावें और (रोदसी) अन्तरिक्ष और पृथिवी को (पर्जन्यम्) मेघ को (वि, सृजन्ति) विशेषतया छोड़ते हैं उसके (अनु) अनुकूल (धन्वना) अन्तरिक्ष से (वृष्टयः) वर्षायें (यन्ति) प्राप्त होती हैं, वैसे आप लोग भी आचरण करो ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। वे ही मनुष्य उत्तम दाता हैं, जो यज्ञ, जङ्गलों की रक्षा और जलाशयों के निर्म्माण से बहुत वर्षाओं को कराते हैं ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वृष्टिवाहक वायुएँ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] आधिदैविक क्षेत्र में 'मरुतः' का अर्थ है 'वृष्टिप्रद वायुयें'। ये वृष्टिवाहक (वायुयें नरः) = मेघों को आगे और आगे ले चलनेवाली हैं। (सुदानवः) = ये वृष्टि द्वारा उत्तम अन्नादि पदार्थों को देनेवाली हैं। ये (ददाशुषे) = हवि को देनेवाले, यज्ञशील- प्रजावर्ग के लिये (यम्) = जिस (कोशम्) = जल के कोशभूत मेघ को (दिवः) = अन्तरिक्षलोक से (आचुच्यवुः) = क्षरित करते हैं, उस (पर्जन्यम्) = मेघ को (रोदसी) = द्यावापृथिवी की (अनु) = अनुकूलता से (विसृजन्ति) = उत्पन्न करते हैं। पृथिवीस्थ जल जब द्युलोकस्थ सूर्य की किरणों से वाष्पीभूत होकर ऊपर जाता है, तभी पर्जन्य का निर्माण होता है। उसी समय (धन्वना) = उदक के साथ (वृष्टयः) = वृष्टि को करनेवाले ये मरुत् (यन्ति) = गति करते हैं [गच्छता उदकेन सह वृष्टि प्रद मरुतो यन्ति सा०] । इन मरुतों से उस उस स्थान में प्राप्त कराये गये ये मेघ वृष्टि को करनेवाले होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मरुत्, अर्थात् वृष्टिवाहक वायुयें मेघों से वृष्टि को कराके यज्ञशील प्रजावर्ग के लिये उत्तम अन्नों को देनेवाली होती हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्याः किं कुर्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्याः ! सुदानवो दिवो नरो ददाशुषे यं कोशमाऽचुच्यवू रोदसी पर्जन्यं वि सृजन्ति तमनु धन्वना वृष्टयो यन्ति तथा यूयमप्याचरत ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (यम्) (नरः) नेतारो मनुष्याः (सुदानवः) उत्तमविद्यादिशुभगुणदानाः (ददाशुषे) दात्रे (दिवः) कामयमानाः (कोशम्)। मेघम्। कोश इति मेघनामसु पठितम्। (निघं०१.१) (अचुच्यवुः) च्यावयेयुः (वि) (पर्जन्यम्) मेघम् (सृजन्ति) (रोदसी) द्यावापृथिव्यौ (अनु) (धन्वना) (यन्ति) (वृष्टयः) वर्षाः ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। त एव मनुष्या उत्तमा दातारो ये यज्ञेन जङ्गलरक्षणेन जलाशयनिर्माणेन पुष्कला वर्षाः कारयन्ति ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The treasure wealth of holy vapours, which the generous leading lights of the science of yajna cause to move from the regions of sunlight for the generous creators and givers of food and energy, shower down to the earth and skies: The skies then form the clouds and let them rain down on the earth and the floods move as directed over the thirsty lands.$(This mantra is on the science of rain and irrigation which can further be explained with reference to Chhandogya Upanishad 5, 4, 1 to 5, 8, 2, and Gita 3, 14-16.)
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should men do is told further.

अन्वय:

O men ! the leading persons who are givers of good knowledge and other virtues, desire the welfare of all. They cause the cloud to fall down from the sky for the benefit of all donors. They let loose the rain clouds; and the shedders dealers of the rain spread everywhere with abundant water. You should also do likewise.

भावार्थभाषाः - They only are good donors who cause sufficient rants through the performance of the Yajnas, and thus work for preservations of forests and construction of the tanks etc.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. तीच माणसे उत्तम दाते असतात जी यज्ञाद्वारे जंगलाचे रक्षण करतात व जलाशय निर्माण करून पुष्कळ वृष्टी करवितात. ॥ ६ ॥