वांछित मन्त्र चुनें
461 बार पढ़ा गया

सं॒जर्भु॑राण॒स्तरु॑भिः सुते॒गृभं॑ वया॒किनं॑ चि॒त्तग॑र्भासु सु॒स्वरुः॑। धा॒र॒वा॒केष्वृ॑जुगाथ शोभसे॒ वर्ध॑स्व॒ पत्नी॑र॒भि जी॒वो अ॑ध्व॒रे ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

saṁjarbhurāṇas tarubhiḥ sutegṛbhaṁ vayākinaṁ cittagarbhāsu susvaruḥ | dhāravākeṣv ṛjugātha śobhase vardhasva patnīr abhi jīvo adhvare ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒म्ऽजर्भु॑राणः। तरु॑ऽभिः। सु॒ते॒ऽगृभ॑म्। व॒या॒किन॑म्। चि॒त्तऽग॑र्भासु। सु॒ऽस्वरुः॑। धा॒र॒ऽवा॒केषु॑। ऋ॒जु॒ऽगा॒थ॒। शो॒भ॒से॒। वर्ध॑स्व। पत्नीः॑। अ॒भि। जी॒वः। अ॒ध्व॒रे ॥५॥

461 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:44» मन्त्र:5 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:23» मन्त्र:5 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:5


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वद्विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (ऋजुगाथ) सरल व्यवहार के स्तुति करनेवाले ! आप (तरुभिः) वृक्षों से (सञ्जर्भुराणः) उत्तम प्रकार पालन और धारण करते हुए (धारवाकेषु) शास्त्रवाणी के उपदेश करनेवालों में और (चित्तगर्भासु) चेतनतारूप गर्भ जिनमें उनके निमित्त (सुतेगृभम्) उत्पन्न जगत् में ग्रहण किये गये (वयाकिनम्) व्यापी को, प्रजाओं में (सुस्वरुः) उत्तम प्रकार उपदेश करनेवाले हुए (अध्वरे) अहिंसायुक्त व्यवहार में (शोभसे) शोभा को प्राप्त हूजिये और (जीवः) जीवते हुए (पत्नीः) स्त्रियों को जैसे वैसे प्रजाओं के (अभि) सन्मुख (वर्धस्व) वृद्धि को प्राप्त हूजिये ॥५॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य स्थावर, जङ्गमरूप प्रजाओं से उपकार ग्रहण कर सकें, वे सदा ही आनन्दित होवें ॥५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सुस्वरुः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (तरुभिः) = वनस्पतियों के द्वारा (सुतेगृभम्) = शक्तियों की उत्पत्ति के निमित्त [सुते] ग्रहणीय [गृभं] (वयाकिनम्) = [वयाकः= a creeper] बेलोंवाले, अर्थात् लताओं से उत्पन्न पदार्थों के सेवन से पैदा हुए हुए सोम को (संजर्भुराण:) = धारण करता हुआ व्यक्ति (चित्तगर्भासु) =[चित्तग्राहिणीषु] मन को आकृष्ट करनेवाली अतएव मन को एकाग्र करनेवाली स्तुतियों के होने पर (सुस्वरु:) = [स्वृ=to kill] अच्छी प्रकार रोग व वासनारूप शत्रुओं का विनाश करनेवाला होता है। हम वृक्षों व लताओं से उत्पन्न पदार्थों का सेवन करते हुए, उत्पन्न सोम को प्रभु-स्तवन द्वारा अपने में सुरक्षित करते हुए, रोगों व वासनाओं का संहार करनेवाले बनें। [२] ऐसा करने पर (धारवाकेषु) = ज्ञानवाणियों को धारण करनेवालों में (ऋजुगाथ) = ऋजुमार्ग से गमन करनेवाले जीव ! (शोभसे) = तू शोभा को पाता है। (जीवः) = जीवन शक्ति से परिपूर्ण हुआ-हुआ तू (अध्वरे) = इस जीवनयज्ञ में पत्नी (अभिवर्धस्व) = इन वेदवाणीरूप पत्नियों की ओर बढ़नेवाला हो। इनके साथ ही तेरा परिणय हो और तू इनके द्वारा अपने ज्ञान के प्रकाश को निरन्तर बढ़ानेवाला बन ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम तरु व लताओं से उत्पन्न पदार्थों का सेवन करते हुए, उनसे उत्पन्न सोम का रक्षण करते हुए, प्रभु स्तवन में प्रवृत्त हुए-हुए रोगों व वासनाओं का विनाश करें। ज्ञान की वाणियों की ओर निरन्तर गतिवाले हों ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्विषयमाह ॥

अन्वय:

हे ऋजुगाथ ! त्वं तरुभिस्सञ्जर्भुराणो धारवाकेषु चित्तगर्भासु सुतेगृभं वयाकिनं प्रजासु सुस्वरुः सन्नध्वरे शोभसे जीवः सन् पत्नीरिव प्रजा अभि वर्धस्व ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सञ्जर्भुराणः) सम्यक् पालयन् धरन् (तरुभिः) वृक्षैः (सुतेगृभम्) उत्पन्ने जगति गृहीतम् (वयाकिनम्) व्यापिनम् (चित्तगर्भासु) चित्तं चेतनत्वं गर्भो यासु तासु (सुस्वरुः) सुष्ठूपदेशकः (धारवाकेषु) शास्त्रवागुपदेशकेषु (ऋजुगाथ) य ऋजुं सरलं व्यवहारं गाति स्तौति तत्सम्बुद्धौ (शोभसे) शोभां प्राप्नुयाः (वर्धस्व) (पत्नीः) स्त्रियः (अभि) आभिमुख्ये (जीवः) (अध्वरे) अहिंसायुक्ते व्यवहारे ॥५॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्याः स्थावरजङ्गमाभ्यः प्रजाभ्य उपकारं ग्रहीतुं शक्नुयुस्ते सदैवानन्दिता भवेयुः ॥५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Shining and vibrating by flutter of the leaves of trees, proclaiming the presence of the spirit manifested in life forms living and aging in the world of creation, in the caves of the heart, you shine and radiate in the consciousness, O lord of rectitude and paths of naturalness. Grow on, live on, O lord, in the yajna of creation and let the life forms grow on and advance.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes and duties of the enlightened persons are told.

अन्वय:

O admirer of straightforwardness or uprightness ! you shine in the non-violent dealings (like the Yajnas ) with trees (afforestation, Ed.), for the good of preachers of the shastric speech, because yourself are a good preacher about God. Indeed, God is all-pervading whose glory is manifested in the world and among the subjects, who have developed consciousness in them. Being an enlightened soul, you make all subjects grow harmoniously like their wives.

भावार्थभाषाः - Those persons always enjoy bliss who know how to take benefit from inanimate substances and animate beings.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे स्थावर जङ्मरूप प्रजेकडून उपकार ग्रहण करू शकतात, ती सदैव आनंदित होतात. ॥ ५ ॥