वांछित मन्त्र चुनें

यस्मै॒ त्वं सु॒कृते॑ जातवेद उ लो॒कम॑ग्ने कृ॒णवः॑ स्यो॒नम्। अ॒श्विनं॒ स पु॒त्रिणं॑ वी॒रव॑न्तं॒ गोम॑न्तं र॒यिं न॑शते स्व॒स्ति ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yasmai tvaṁ sukṛte jātaveda u lokam agne kṛṇavaḥ syonam | aśvinaṁ sa putriṇaṁ vīravantaṁ gomantaṁ rayiṁ naśate svasti ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्मै॑। त्वम्। सु॒ऽकृते॑। जा॒त॒ऽवे॒दः। ऊँ॒ इति॑। लो॒कम्। अ॒ग्ने॒। कृ॒णवः॑। स्यो॒नम्। अ॒श्विन॑म्। सः। पु॒त्रिण॑म्। वी॒रऽव॑न्तम्। गोऽम॑न्तम्। र॒यिम्। न॒श॒ते॒। स्व॒स्ति ॥११॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:4» मन्त्र:11 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:19» मन्त्र:6 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:11


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (जातवेदः) बुद्धि से युक्त (अग्ने) विद्वन् (त्वम्) आप (यस्मै) जिस (सुकृते) धर्मात्मा के लिये (स्योनम्) सुख का कारण (लोकम्) देखने योग्य (कृणवः) करते हो (सः, उ) वही (अश्विनम्) अच्छे घोड़े आदि पदार्थों (पुत्रिणम्) अच्छे पुत्रों (वीरवन्तम्) बहुत वीरों तथा (गोमन्तम्) बहुत गौ आदिकों के सहित (स्वस्ति) सुखस्वरूप (रयिम्) धन को (नशते) प्राप्त होता है ॥११॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! जो आप विद्या और विनय से प्रजाओं को पुत्र आदि ऐश्वर्य्यों से युक्त करें तो ये प्रजायें आपका अति सत्कार करें ॥११॥ इस सूक्त में राजा और प्रजा के गुण वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इस से पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह चौथा सूक्त और उन्नीसवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उत्तम धन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (जातवेदः) = सर्वज्ञ अग्ने अग्रणी प्रभो ! यस्मै सुकृते जिस पुण्यशाली के लिये (त्वम्) = आप (उ) = निश्चय से (स्योनम्) = सब सुखों के साधक (लोकम्) - आलोक को [प्रकाश को ] (कृणवः) = करते हैं (सः) = वह (स्वस्ति) = कल्याण कर (रयिम्) = रयि को, ऐश्वर्य को (नशते) = प्राप्त होता है। [२] उस रयि को प्राप्त होता है जो कि (पुत्रिणम्) = प्रशस्त सन्तानोंवाला है, (वीरवन्तम्) = धन स्वामी को वीर बनानेवाला है तथा (गोमन्तम्) = उसे प्रशस्त इन्द्रियोंवाला बनाता है। सामान्यतः ऐश्वर्य में यही कमी है कि [क] सन्तानें अधिक लाड-प्यार में पलने से बिगड़ जाती है, [ख] मनुष्य स्वयं कम काम करने से कमजोर हो जाता है, [ग] भोगविलास की वृद्धि से इन्द्रियाँ 'विषयपंक मलिन' हो जाती हैं। पर यह पुण्यशाली इन दोषों से रहित रयि को प्राप्त करता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - पुण्यशाली को प्रभु पवित्र रयि प्राप्त कराते हैं जो कि उसे पवित्र पुत्रोंवाला प्रकृष्ट बलवाला व प्रशस्तेन्द्रिय बनाता है। वसुश्रुत आत्रेय ही अगले सूक्त का भी ऋषि है । यह ४.११ के अनुसार उस वसु के कारण श्रुत [प्रसिद्ध] है जो कि सन्तानों शक्ति व इन्द्रियों पर अशुभ प्रभाववाला नहीं। यह कहता है-
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे जातवेदोऽग्ने ! त्वं यस्मै सुकते स्योनं लोकं कृणवः स उ अश्विनं पुत्रिणं वीरवन्तं गोमन्तं स्वस्ति रयिं नशते ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्मै) (त्वम्) (सुकृते) धर्मात्मने (जातवेदः) जातप्रज्ञ (उ) (लोकम्) द्रष्टव्यम् (अग्ने) विद्वन् (कृणवः) करोषि (स्योनम्) सुखकारणम् (अश्विनम्) प्रशस्ताश्वादियुक्तम् (सः) (पुत्रिणम्) प्रशस्तपुत्रयुक्तम् (वीरवन्तम्) बहुवीराढ्यम् (गोमन्तम्) बहुगवादिसहितम् (रयिम्) धनम् (नशते) प्राप्नोति (स्वस्ति) सुखमयम् ॥११॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! यदि भवान् विद्याविनयाभ्यां प्रजाः पुत्राद्यैश्वर्ययुक्ताः कुर्यात् तर्हीमाः प्रजा भवन्तमतिमन्येरन्निति ॥११॥ अत्र राजप्रजागुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इति चतुर्थं सूक्तमेकोनविंशो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Whoever the person doing noble work in piety, for whom, O Jataveda, lord all knowing the things born, Agni, lord refulgent ruler of the world, you create and provide a lovely life of freedom and action, he attains a wealth of horses, dynamic self-progress, noble children, brave warriors, lands and cows, and above all the bliss of well being.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same theme of ruler-people moves.

अन्वय:

O highly learned wise person ! whoso- ever performs good works, you bestow apparent happiness upon him. He enjoys welfare and all sorts of riches-horses, cattle, sons and brave followers.

भावार्थभाषाः - O king ! if you make all your subjects endowed with knowledge and humility, wealth, good progeny and prosperity, then all the subjects will have the highest regard for you.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजा ! जर तू विद्या व विनयाने प्रजेला ऐश्वर्याने युक्त केलेस तर प्रजा तुझा सत्कार करील. ॥ ११ ॥