वांछित मन्त्र चुनें

न स राजा॑ व्यथते॒ यस्मि॒न्निन्द्र॑स्ती॒व्रं सोमं॒ पिब॑ति॒ गोस॑खायम्। आ स॑त्व॒नैरज॑ति॒ हन्ति॑ वृ॒त्रं क्षेति॑ क्षि॒तीः सु॒भगो॒ नाम॒ पुष्य॑न् ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

na sa rājā vyathate yasminn indras tīvraṁ somam pibati gosakhāyam | ā satvanair ajati hanti vṛtraṁ kṣeti kṣitīḥ subhago nāma puṣyan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न। सः। राजा॑। व्य॒थ॒ते॒। यस्मि॑न्। इन्द्रः॑। ती॒व्रम्। सोम॑म्। पिब॑ति। गोऽस॑खायम्। आ। स॒त्व॒नैः। अज॑ति। हन्ति॑। वृ॒त्रम्। क्षेति॑। क्षि॒तीः। सु॒ऽभगः॑। नाम॑। पुष्य॑न् ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:37» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:8» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब शीघ्र यानचालनविषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्मिन्) जिस राजा में (इन्द्रः) बिजुली (गोसखायम्) भूगोल है मित्र जिसका उस (तीव्रम्) तीव्र (सोमम्) जल का (पिबति) पान करती (सत्वनैः) और रथ आदि द्रव्यों से (आ, अजति) आती और (वृत्रम्) मेघ का (हन्ति) नाश करती है (सः) वह (राजा) राजा (सुभगः) सुन्दर ऐश्वर्य्य जिससे उस (नाम) प्रसिद्धि को (पुष्यन्) पुष्ट करता हुआ (क्षितीः) मनुष्यों को (क्षेति) वसाता है वा ऐश्वर्य्य करता और (न) न (व्यथते) भय वा पीड़ा को प्राप्त होता है ॥४॥
भावार्थभाषाः - जिस राजा के वश में भूमि, जल, अग्नि और पवन हैं, उस राजा को किसी शत्रु आदि से भय कभी नहीं होता और वह राजा यशस्वी और प्रसिद्ध इस जगत् में होता है ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

हन्ति वृत्रे, क्षेति क्षितीः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] सः = वह राजा - दीप्त जीवनवाला पुरुष न व्यथते= कभी पीड़ित नहीं होता, यस्मिन्- जिस पुरुष के जीवन में इन्द्रः = वह परमैश्वर्यशाली प्रभु तीव्रम् - इन शत्रुओं के संहार के लिये अत्यन्त तीव्र गोसखायम् - ज्ञान की वाणियों के मित्र सोमम् सोम को पिबति-शरीर में पीता है, अर्थात् व्याप्त करता है। प्रभु की कृपा से ही सोम शरीर में सुरक्षित होता है, मानो प्रभु ही इसका पान करते हैं। [२] यह पुरुष सत्वनैः = सब शक्तियों के साथ आ अजति समन्तात् गतिवाला होता है। अपने सब कर्त्तव्य कर्मों को शक्ति के साथ करता है। वृत्रं हन्ति वासना को यह विनष्ट करता है । क्षितीः क्षेति= इन शरीरों में उत्तम निवासवाला होता है। सुभगः = सौभाग्यवाला होता हुआ नाम पुष्यन्- अपने जीवन में प्रभु के नाम का पोषण करता है। सदा प्रभु स्मरणपूर्वक चलता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु कृपा से सोम का रक्षण होने पर हमारा जीवन दीप्त बनता है, यह सोम हमारे साथ ज्ञान की वाणियों के सम्पर्क को करता है। हमारे बल को यह सोम बढ़ाता है, वासना को विनष्ट करता हैं और हमें सौभाग्यशाली व प्रभु प्रवण बनाता है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सद्यो यानचालनविषयमाह ॥

अन्वय:

यस्मिन् राजनीन्द्रो गोसखायं तीव्रं सोमं पिबति सत्वनैराजति वृत्रं हन्ति स राजा सुभगो नाम पुष्यन् क्षितीः क्षेति न व्यथते ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (न) निषेधे (सः) (राजा) (व्यथते) भयं पीडां प्राप्नोति (यस्मिन्) (इन्द्रः) विद्युत् (तीव्रम्) (सोमम्) जलम् (पिबति) (गोसखायम्) गौर्भूगोलः सखा यस्य तम् (आ) (सत्वनैः) रथादिद्रव्यैः (अजति) गच्छति (हन्ति) नाशयति (वृत्रम्) मेघम् (क्षेति) निवासयत्यैश्वर्य्यं करोति वा (क्षितीः) मनुष्यान् (सुभगः) शोभनो भग ऐश्वर्य्यं यस्मात्तम् (नाम) प्रसिद्धिम् (पुष्यन्) ॥४॥
भावार्थभाषाः - यस्य राज्ञो वशे भूमिजलाग्निवायवो वर्त्तन्ते यस्य राज्ञः कुतश्चिदर्य्यादेर्भयं कदाचिन्न जायते यशस्वी प्रसिद्धश्चाऽस्मिञ्जगति भवति ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - That ruler does not face want and trouble in whose realm Indra, fire or electric energy, consumes intense liquid, friendly with earth connection, and goes forward with various forms of power. The ruler moves forward, breaks the clouds for rain, destroys the demon of darkness with light and knowledge, and settles his people in homes, thus progressing all forward in health and sustenance and earning a name for wealth and power.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The nature of fact locomotion is described.

अन्वय:

That king suffers no fear or trouble in whose kingdom the electricity drinks strong waster (hydro-eclectic); its companion is earth (i.e. used in proper combination of water, earth and other elements) and which is used in various means of quick locomotion. It strikes the cloud. That king becomes prosperous and makes other men also wealthy and gives them residential lands by enhancing his glory or good reputation.

भावार्थभाषाः - The king who has (through scientific knowledge of ) the earth, water, fire and air under his control, is never afraid of his enemies or other's. He becomes famous and glorious in this world.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - भावार्थर् - ज्या राजाच्या ताब्यात भूमी, जल, अग्नी व वायू आहेत त्या राजाला कोणत्याही शत्रू इत्यादींचे कधीही भय नसते व तो राजा जगात प्रसिद्ध व यशस्वी होतो. ॥ ४ ॥