वांछित मन्त्र चुनें

यस्याव॑धीत्पि॒तरं॒ यस्य॑ मा॒तरं॒ यस्य॑ श॒क्रो भ्रात॑रं॒ नात॑ ईषते। वेतीद्व॑स्य॒ प्रय॑ता यतंक॒रो न किल्बि॑षादीषते॒ वस्व॑ आक॒रः ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yasyāvadhīt pitaraṁ yasya mātaraṁ yasya śakro bhrātaraṁ nāta īṣate | vetīd v asya prayatā yataṁkaro na kilbiṣād īṣate vasva ākaraḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्य॑। अव॑धीत्। पि॒तर॑म्। यस्य॑। मा॒तर॑म्। यस्य॑। श॒क्रः। भ्रात॑रम्। न। अतः॑। ई॒ष॒ते॒। वेति॑। इत्। ऊँ॒ इति॑। अस्य। प्रऽय॑ता। य॒त॒म्ऽक॒रः। न। किल्वि॑षात्। ई॒ष॒ते॒। वस्वः॑। आ॒ऽक॒रः ॥४॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:34» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:3» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब प्रजाविषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (शक्रः) सामर्थ्यवान् जन (यस्य) जिसके (पितरम्) पिता का (यस्य) जिसकी (मातरम्) माता का और (यस्य) जिसके (भ्रातरम्) भ्राता का (न) नहीं (अवधीत्) नाश करे (अतः) इससे इसका (न) नहीं (ईषते) नाश करता और (अस्य) इसके (यतङ्करः) प्रयत्न करनेवाले के (न) सदृश (प्रयता) अत्यन्त दिये हुओं की (वेति) कामना करता है (उ) और (वस्वः) धन का (आकरः) समूह (किल्विषात्) पाप से पृथक् (इत्) ही (ईषते) प्राप्त होता है ॥४॥
भावार्थभाषाः - जो पिता, माता और भ्रातृ आदि पालन करें, उनके पुत्र आदि को चाहिये कि निरन्तर सत्कार करें और जो पापाचरण का त्याग करके धर्म्म का आचरण करते हैं, वे सब काल में सुखी होते हैं ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उभयतो वाहिनी चित् नदी

पदार्थान्वयभाषाः - १. 'पापवृत्ति' का पिता [जन्मदाता] लोभ है, इसका निर्माण करनेवाली माता कामवासना है, तथा इसका भरण करनेवाला भाई [भ्राता] क्रोध है । (यस्य) = जिस पापवृत्ति के (पितरम्) = जन्मदाता लोभ को तथा (यस्य) = जिस पापवृत्ति की (मातरम्) = मातृस्थानापन्न कामवासना को, और (यस्य) = जिस पापवृत्ति के (भ्रातरम्) = भ्रातृतुल्य-भरण करनेवाले-क्रोध को (शक्रः) वे सर्वशक्तिमान् प्रभु (अवधीत्) = नष्ट करते हैं, वे प्रभु (अतः) = इस पाप से (न ईषते) = भयभीत नहीं होते, अपितु पाप को पराजित करनेवाले होते हैं । २. वे प्रभु (अस्य) = इस पापवृत्ति के (यतंकर:) = नियमनकर्त्ता होते हैं । वे अब इसे पुण्यवृत्ति के रूप में परिवर्तित कर देते हैं। वे अब इसके द्वारा होनेवाली (प्रयता) = पवित्र हवियों का (इत् उ) = ही (वेति) = चाहते हैं [कामयते] । वे (वस्वः आकरः) = सब वसुओं [धनों] के निधान प्रभु (किल्बिषात्) = पाप से (न ईषते) = डर कर भाग नहीं जाते। उसे वश में करके पुण्य के रूप में परिवर्तित कर देते हैं। इसीलिए वे वसुओं के कोश बनते हैं। वस्तुतः मनोवृत्ति ही 'कामक्रोध-लोभ' से आक्रान्त होकर 'पापवृत्ति' बन जाती है। इन काम आदि के नष्ट होने पर यही 'पुण्यवृत्ति' में परिवर्तित हो जाती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु 'काम-क्रोध-लोभ' को नष्ट करके हमारी मनोवृत्ति को पुण्य के प्रवाहवाली बनाएँ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ प्रजाविषयमाह ॥

अन्वय:

शक्रो यस्य पितरं यस्य मातरं यस्य भ्रातरं नावधीदतोऽस्य नेषतेऽस्य यतङ्करो न प्रयता वेति उ वस्व आकरः किल्विषात् पृथगिदीषते प्राप्नोति ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्य) (अवधीत्) (पितरम्) (यस्य) (मातरम्) जननीम् (यस्य) (शक्रः) शक्तिमान् (भ्रातरम्) सहोदरम् (न) निषेधे (अतः) (ईषते) हिनस्ति (वेति) कामयते (इत्) (उ) (अस्य) (प्रयता) प्रकर्षेण दत्तानि (यतङ्करः) यः प्रयत्नं करोति (न) इव (किल्विषात्) पापात् (ईषते) (वस्वः) वसुनो धनस्य (आकरः) समूहः ॥४॥
भावार्थभाषाः - ये पितामाताभ्रात्रादयः पालयेयुस्तेषां पुत्रादिभिः सततं सत्कारः कर्त्तव्यो ये पापाचरणं विहाय धर्म्ममाचरन्ति ते सर्वदा सुखिनो जायन्ते ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - If the powerful ruler punishes somebody’s father or mother or brother, he does not for that reason forsake that person, nor does he go back on his decision. Indeed he expects and accepts the homage of the man since he loves effort and endeavour, and he is the shelter of all and a treasure of wealth. He does not fly away from sin and guilt, he faces it and fixes it.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of children are stated.

अन्वय:

A mighty person does not kill whose father, or mother or brother does not (or intends to) kill him also. Like an industrious and laborious person, he desires articles given voluntarily to him with love. His treasure of wealth is not obtained (or acquired. Ed.) by committing sins (by unfair means. Ed.).

भावार्थभाषाः - Father mother brother and other relations who feed and nourish should always be honored by sons and other kith and kin. Those who always act with Dharma (righteousness) by giving up all unrighteousness, always enjoy happiness.
टिप्पणी: सोमस्य प्रयति (Rig 1, 10, 9, 2) व्याख्याने श्री यास्काचार्येन 'सोमस्य प्रदानेन (NKT 6, 2, 9) व्याख्यातम् ।
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे माता-पिता व बंधू इत्यादींचे पालन करतात. त्यांच्या पुत्रांनी त्यांचा निरंतर सत्कार करावा. जे पापाचरणाचा त्याग करून धर्माचे आचरण करतात ते सदैव सुखी होतात. ॥ ४ ॥